The chronology · Он дараалал
The twelfth and thirteenth centuries as one run ordered by year: the events of both eras, the episodes of the Secret History, the marches the map draws and the years a border was cut for. Every entry is copied from the file named in its own "from" key and nothing here is authored. Rebuild rather than edit.
76 entries between 1120 and 1260: 20 events, 41 moments, 7 marchs, 8 borders.
XII зууны эхэн / early 12th century
Khabul Khan unites the Mongol clans · Хабул хаан Монгол овгуудыг нэгтгэв
Khabul Khan, Temüjin's great-grandfather, united the core Mongol clans: the genealogy recorded in the Secret History.
Тэмүжиний элэнц өвөг Хабул хаан Монголын гол овгуудыг нэгтгэсэн нь «Монголын нууц товчоо»-нд өгүүлэгддэг.
1150-иад он / c. 1150s
The betrayal of Ambaghai Khan · Амбагай хааны заналт үхэл
Ambaghai Khan was betrayed to the Jin by the Tatars and executed: the blood feud that shaped Temüjin's rise.
Амбагай хааныг Татарууд барьж Алтан улсад тушааж, цаазлуулав. Тэмүжиний мандалтыг тодорхойлсон цусан өшөөний эхлэл.
1162 орчим / c. 1162
Temüjin is born at Delüün Boldog · Тэмүжин Дэлүүн болдогт мэндэлжээ
Temüjin, first son of Yesükhei and Öelün, was born at Delüün Boldog on the upper Onon (by Mongolian tradition, today's Dadal sum, Khentii). His father was poisoned by Tatars (c. 1171) and the family was abandoned by the Taichiud: the hardship narrative at the heart of the Secret History.
Есүхэй баатар, Өэлүн хатны ууган хүү Тэмүжин Онон голын эх Дэлүүн болдогт мэндэлжээ (монгол уламжлалаар өнөөгийн Хэнтий аймгийн Дадал сум). Эцэг нь Татаруудад хорлогдож (1171 орчим), Тайчиуд овгийнхонд хаягдсан айл өнчин бэлбэсэн зовлонг туулсан нь «Монголын нууц товчоо»-ны гол өгүүлэмж юм.
1162
The birth of Temüjin · Тэмүжин төрсөн нь
Yesügei brings back Tatar captives, among them one named Temüjin Üge. At that time Hö'elün is pregnant, and it is at Deli'ün Boldaq on the Onon that Chinggis Qa'an is born - born gripping in his right hand a clot of blood the size of a knucklebone. Because the Tatar Temüjin Üge had just been brought in captive, they give the child that man's name.
Есүхэй баатар татарын Тэмүжин Үгэ, Хори Буха тэргүүтнийг олзолж авчрав. Тэр үед Өэлүн үжин жирэмсэн байж, Ононы Дэлүүн болдогт байхдаа Чингис хааныг төрүүлэв. Төрөхдөө баруун гартаа шагай төдий нөж атгасан байсан бөгөөд олзлогдож ирсэн татарын Тэмүжин Үгэгийн нэрээр Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ.
The blue-grey wolf and the fallow doe · Хөх чоно, хөрөгчин марал
The work opens with the Mongols' own account of their descent: a blue-grey wolf whose fate was ordained by Heaven and his mate, a fallow doe, cross a great water, settle at the head of the Onon by Burkhan Khaldun, and there a son, Batachiqan, is born to them.
Дээд тэнгэрээс заяат төрсөн хөх чоно, гэргий нь хөрөгчин марал хоёр Тэнгисийг гаталж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдунд нутаглаж, тэдэнд Батачихан төрсөн гэж Монголчууд угсаагаа өгүүлдэг.
In praise of Hö'elün · Өэлүн эхийн магтаал
With the Tayichiud kinsmen gone, the text turns to verse in praise of Hö'elün alone with her small sons: she pulls her tall hat down, hitches her belt to shorten her skirt, and runs up and down the Onon gathering bird cherries and crab apples, digging burnet and silverweed roots with a sharpened spruce stick. The boys are fed on wild garlic, wild onion and lily bulbs, and the verse claims that sons raised on such famine food became rulers, wise and law-abiding.
Тайчиуд төрлүүд Өэлүн үжин, бяцхан хөвгүүд, эх хүүхдүүдийг буурин дээр орхин нүүсний дараа Өэлүний тухай магтаал шүлэг эхэлнэ: малгайгаа даран зүүж, бүсээ чангалан хормойгоо шамлаж, Онон мөрний хөвөөгөөр гүйн моилс, өлирс түүж, шилмүүс модоор ухуур хийн сүдэн, чичигэнэ ухаж, мангир, зэрлэг сонгино, сараанаар хөвгүүдээ тэжээв. Ийнхүү тэжээгдсэн хөвгүүд нь хожим захирагч, ёс журамт хүмүүн болов хэмээн шүлэглэнэ.
The shooting of Begter · Бэгтэрийг харвасан нь
Stung by their mother's words, Temüjin and Qasar recall a lark taken from them the same way, say they cannot go on living with their half-brothers, and walk out. Begter is sitting on a rise watching the nine light-bay geldings; seeing them creeping up front and back, he asks why they treat him as a lash in the eye and a thorn in the mouth when the Tayichiud wrong is unavenged, and begs them only not to put out his hearth and to spare Belgütei. He sits down cross-legged to wait, and they shoot him from both sides at close range and walk away.
Ээжийнхээ зэмлэлд дургүйцсэн Тэмүжин, Хасар хоёр өмнө нь жиргэр шувууг ч мөн ийн булаалгасныг дурсаад, эдгээртэй хамт байж чадахгүй хэмээн эсгий хаалгыг сэтлэн гарав. Есөн буурал агт хариулан толгод дээр сууж байсан Бэгтэр өмнө хойноос дөхөж ирсэн хоёрыг хараад, Тайчиудын өшөө авагдаагүй байхад намайг нүдэн дэх сормуус, аман дахь өргөс мэт бүү үз, гал голомтыг минь бүү унтраа, Бэлгүтэйг бүү хөнөө хэмээгээд хөл нугалан суутал тэд хоёр талаас нь ойрхон зайнаас харваад одов.
The eight light-bay geldings · Найман буурал агт
Robbers drive off the eight light-bay geldings standing beside the tent, in plain sight, and the brothers, on foot, are left behind. Belgütei comes in at dusk leading a short-tailed chestnut so loaded with marmots it staggers; all three brothers offer to give chase, Temüjin takes the chestnut and tracks the thieves three days and nights. On the fourth morning he meets a brisk lad milking mares who offers to show the trail, hides his pails in the grass, gives him a fresh mount and rides on with him without even going home, saying that men's troubles are the same for all, and naming himself Bo'orču, only son of Naqu Bayan, and after three more days they find the geldings grazing at the edge of a great circular camp and drive them off together.
Нэг өдөр дээрэмчид гэрийн дэргэдэх найман буурал агтыг нүдэн дээр нь хөөн одоход ах дүү нар явган тул хоцров. Тарвага агнаж явсан Бэлгүтэйн хөтлөн ирсэн богино сүүлт зээрд морийг унаж, гурав хоног мөр хөөсөн Тэмүжин дөрөв дэх өглөө нь гүү саан зогсох хурц залуутай учирна. Тэр залуу мөрийг зааж, савнуудаа өвсөнд нуугаад, эцгийг минь Нахуу баян гэдэг, би цорын ганц хүү нь Боорчи хэмээн хамт мордож, дахин гурав хонож их дугуй буурины захад бэлчиж байсан агтдаа хүрч, хамтдаа хөөн авчээ.
1171
The death of Yesügei · Есүхэй баатар нас барсан нь
In a bad way, Yesügei asks who is at hand, and when told that Mönglik, son of Old Charaqa of the Qongqotat, is nearby, he has him brought. He tells him his children are small, that he left Temüjin behind as a son-in-law and was secretly harmed by Tatars on the road home, charges him to look after the little ones he leaves and the widowed woman of the house, and to go quickly and fetch Temüjin back. Then he dies.
Дотор нь муудсан Есүхэй, дотор минь өвдөж байна, хэн ойр байна вэ гэж асуухад Хонхотадын Чарха өвгөний хүү Мөнлиг ойр байна гэхэд түүнийг дуудуулав. Мөнлиг хүү минь, хүүхдүүд минь бага, Тэмүжинээ хүргэн болгож үлдээгээд ирэх замдаа татаруудад далд хорлогдлоо, үлдэх дүү нар, бэлэвсэн бэргэнээ хараарай, Тэмүжинийг минь түргэн авчир хэмээн захиад нас барав.
1172–1181 / 1172–1181
Three times sworn: anda with Jamukha · Жамухатай гурвантаа анд бололцов
Temüjin and Jamukha swore anda exchanging knucklebones on the Onon ice in the winter of 1172, aged eleven, and arrows the following spring (Secret History §116), then a third time with golden belts and horses after the Merkit campaign (§117). They parted on migration a year and a half later (§118); by 1201 Jamukha was raised Gür Khan against him (§141): the friendship-turned-rivalry at the human heart of the Secret History.
Тэмүжин, Жамуха нар 1172 оны өвөл арван нэгэн настайдаа Онон мөрний мөсөн дээр шагай солилцон, дараа жилийн хавар нь сум солилцон анд бололцож («Монголын нууц товчоо» §116), Мэргидийн аянаас хойш алтан бүс, хүлэг морьд солилцон гурав дахиа тангарагласан (§117). Жил хагасын дараа нүүдлийн замд салсан (§118) хоёр анд өрсөлдөгчид хувирч, 1201 онд Жамуха Гүр хаан өргөмжлөгдөв (§141). Нууц товчооны хамгийн хүмүүнлэг өгүүлэмж.
1180–1201 / 1180–1201
The rise of Temüjin: raised khan · Тэмүжиний мандалт: хаан өргөмжлөгдөв
Orphaned and once enslaved, Temüjin allied with Ong Khan and Jamukha to rescue his wife Börte from the Merkits. His own kin later raised him khan (c. 1189, a date resting on Rashid al-Din and debated), and in 1201 Jamukha was proclaimed Gür Khan at the head of a rival coalition: opening the final struggle for unity. Over the next three years the Mongol steppe would come under one standard.
Өнчирч, боолчлогдож байсан Тэмүжин Ван хан, Жамуха нартай эвсэн Мэргидээс Бөртэ хатнаа авран гаргав. Хожим өөрийн овгийнхон Тэмүжинийг хаан өргөмжилсөн (1189 орчим; энэ он Рашид ад-Дины мэдээнд тулгуурладаг тул маргаантай) бөгөөд 1201 онд Жамуха «Гүр хаан» болж эсэргүүцлийн холбоо байгуулснаар нэгдлийн эцсийн тэмцэл эхэлжээ. Дараагийн гурван жилд Монголын тал нэг тугийн дор нэгдэнэ.
The vow to Burkhan Khaldun · Бурхан халдунд мөргөсөн нь
Unsure whether the Three Merkit have really gone or are lying in ambush, Temüjin sends Belgütei, Bo'orču and Jelme to shadow them for three days and nights, and only when he is certain does he come down from the mountain. Beating his breast, he speaks a long verse of thanks: because Old Qo'aqčin's hearing was as keen as a weasel's and her sight as sharp as an ermine's he got away with his body whole, climbing the mountain on a hobbled horse along deer and elk tracks and making a shelter of elm and willow twigs, his life, a louse's life, a grasshopper's life, shielded by Burkhan Khaldun. He vows to sacrifice to the mountain every morning and pray to it every day, and binds the offspring of his offspring to do the same; then, facing the sun, he hangs his belt round his neck, holds his hat over his hand, beats his breast with his fist and kneels nine times, offering a libation and a prayer.
Тэмүжин гурван Мэргид үнэхээр буцсан эсэхийг мэдэхээр Бэлгүтэй, Боорчи, Зэлмэ гурвыг гурав хоног мөшгүүлэн илгээж, тэднийг холдсоныг батлаад Бурхан уулаас бууж, цээжээ дэлдэн шүлэглэв: үен мэт сонор чихтэй, солонго мэт хурц нүдтэй Хоахчин эхийн ачаар би биеэ бүтэн авран, чөдөрлөсөн морь хөтлөн буга, хандгайн мөрөөр Халдунд авирч, хайлаас, бургасны мөчрөөр хоргодол хийж, бөөс, царцаа мэт өчүүхэн амиа хамгаалуулав хэмээв. Өглөө бүр Бурхан халдунд тахил өргөж, өдөр бүр залбирна, үр удам минь ч үүнийг санаж ийн үйлдэг гээд наран зүг харан бүсээ хүзүүндээ зүүж, малгайгаа гартаа барин цээжээ дэлдэж, ес мөргөн сацал өргөв.
He goes to ask for help · Тусламж эрж очсон нь
Temüjin rides with Qasar and Belgütei to To'oril Ong Qan of the Kereit, camped in the Black Forest on the Tuul, and asks him to recover his stolen wife. To'oril recalls the sable coat and the pledge he gave in return, to gather Temüjin's scattered people, and says he will now honour it: he will take the field with two tümen as the right wing, and Temüjin is to send word to Jamukha in the Qorqonaq valley to raise two more as the left wing, with Jamukha choosing the time and place of the rendezvous.
Тэмүжин Хасар, Бэлгүтэй хоёрын хамт Туул голын Хар түнд буусан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж, гурван мэргид гэнэдүүлэн довтолж эхнэрийг нь булаасныг өгүүлэн, буцааж авч өгөхийг гуйна. Тоорил булган дах барьсны хариуд өгсөн амлалтаа сануулж, өөрөө хоёр түмнээр баруун гар болохоо хэлээд, Жамухад үг хүргэж хоёр түмнээр зүүн гар болгохыг, уулзах цаг газрыг Жамуха өөрөө товлохыг захив.
Börte found · Бөртийг олсон нь
The Merkit break and run down the Selenge in the dark with the army pressing after them and the plundering still going on. Temüjin rides through the fleeing crowd calling his wife's name aloud; Börte is among those people, hears his voice, gets down from her cart and runs to him, and she and the old servant Qo'aqchin catch hold of his reins and tether. There is moonlight enough for him to see her, and they fall into each other's arms. He sends word to To'oril and Jamukha that he has found what he came for and that the night march can stop, and the Merkit, still scattered somewhere out in the dark, stop and spend the night where they are too.
Мэргидүүд шөнөөр Сэлэнгэ уруудан бутран зугтахад цэргүүд хойноос нь шахаж, олз хураасаар байв. Тэмүжин зугтаж яваа олны дунд явж Бөртийн нэрийг дуудахад тэдгээр хүмүүсийн дунд байсан Бөртэ дуу хоолойг нь таниад тэрэгнээс буун гүйж ирж, Хоохчинтойгоо хамт жолоо цулбуураас нь зуурав. Саран гэрэлтэй байсанд бие биеэ таньж тэвэрцгээгээд, Тэмүжин тэр даруй Тоорил хан, Жамуха хоёрт хайсанаа олсноо мэдэгдэн шөнийн хөөцөлдөөнийг зогсоож, тэндээ буужээ.
Sworn brothers, a third time · Гурав дахь удаа анд болсон нь
Camped together in the Qorqonaq valley, Temüjin and Jamukha decide to renew the sworn-friend bond and love each other again, and the text stops to explain where that bond came from. The first time Temüjin was eleven: Jamukha gave him a roebuck knucklebone, Temüjin gave a copper one back, and they played knucklebones on the ice of the Onon. The second time was the following spring, shooting with firwood bows, when Jamukha gave him a whistling arrowhead made from the split and glued horns of a two-year-old calf and Temüjin gave a blunt arrow tipped with juniper.
Тэмүжин Жамуха хоёр Хорхунаг жалгад хамт буугаад, урьд нь анд барилдаж байснаа дурсан, дахин анд болж хайрлалцъя гэж тохирно. Анх Тэмүжин арван нэгэн настайдаа Жамухаас гөрөөсний шагай авч, хариуд нь хүрэл шагай өгч анд болоод, Ононы мөсөн дээр шагай тоглодог байсан. Хожим хавар нумаараа харваж сурахдаа Жамуха хоёр настай тугалын хоёр эврийг зүсэж наан цоолсон исгэрэх сум, Тэмүжин арцан үзүүртэй годли солилцож хоёр дахь удаагаа анд болжээ.
The oath · Андын тангараг
Quoting the old men's saying that sworn friends share a single life and never abandon one another, the two swear the bond again, and this time seal it with the loot of the campaign. Temüjin girds Jamukha with the golden belt taken from Toqto'a and gives him Toqto'a's yellowish-white mare that has not foaled for years; Jamukha girds Temüjin with Dayir Usun's belt and gives him Dayir Usun's kid-white horse with a horn-like growth on its forehead. At the Leafy Tree below the Quldaqar cliff in the Qorqonaq valley they feast and revel, and that night the two of them sleep alone under one blanket.
Хоёул эртний хөгшдийн үгийг дурсан, анд нар нэг амьтай, бие биенээ орхидоггүй, амь тавьж хамгаалдаг гэдгийг сануулан дахин анд барилдана. Тэмүжин мэргидийн Тогтоагаас олзолсон алтан бүсээ Жамухад бүсэлж, олон жил үрээгүй хул гүүг нь унаа болгон өгөхөд, Жамуха Дайр усунаас олзолсон алтан бүсээ Тэмүжинд бүсэлж, эврийн ургацагтай ишиг цагаан морийг өгнө. Хорхунаг жалгын Хулдахар хадны өврийн навчит модны дэргэд анд барилдаж, найрлан цэнгэж, шөнө нь хоёул нэг хөнжилд хамт хэвтэв.
They part · Салсан нь
After a year and a half together they break camp, on the sixteenth day of the first month of summer. Riding ahead of the carts, Jamukha says two paired lines: camp by the mountain and the horse-herders will have shelter, camp by the river and the shepherds and lamb-herds will have food. Temüjin cannot make out what is meant, says nothing, drops back through the moving column to ask his mother. Before Hö'elün can answer, Börte does: Jamukha is known to tire of his friends, he has tired of them now, and those words were aimed at them, so do not pitch camp at all, keep moving, and separate from him completely, travelling through the night.
Тэмүжин Жамуха хоёр нэг жил бас хагас жил хамт хайрлалцан нутаглаад, зуны тэргүүн сарын арван зургаан, улаан тэргэл өдөр нүүхээр хөдлөв. Замд Жамуха уулын хормойд буувал адуучдад хоргодох газар болно, голын хөвөөнд буувал хонич хурганчдад идэш болно гэсэн санааг хэлэхэд Тэмүжин утгыг нь ойлгосонгүй, дуугүй өнгөрч, нүүдлийн голд тэргээ хүлээн хоцроод Өэлүн эхээс асуухаар очив. Эх нь юу ч хэлж амжаагүй байтал Бөртэ хариулж, Жамуха нөхдөөсөө амархан залхдаг, эдүгээ биднээс залхаж, эдгээр үг бидэн уруу чиглэсэн байна гэж хэлээд, буудал буулгүй шөнөжин нүүж бүрмөсөн салцгаая гэж зөвлөв.
Qorchi's prophecy · Хорчийн зөгнөл
Qorchi arrives and explains that his people and Jamukha's descend from the same woman that Bodonchar captured, so they are of one womb and he would never have left him, except that a sign from Heaven was shown to him. In his telling, a fallow cow circled Jamukha, butted his tent-cart and then Jamukha himself, breaking off one of her horns, and stood there bellowing for her horn and kicking up dust; then a hornless fallow ox harnessed the great tent-shaft to itself and dragged it along the road after Temüjin, bellowing that Heaven and Earth have agreed together that Temüjin shall be lord of the people. Having told his omen, Qorchi asks what he will get for it: promised command of ten thousand, he says that is not enough: he wants also to pick thirty beautiful girls freely as wives, and to be listened to whenever he speaks.
Хорчи ирээд, өөрсдийг нь эрхэм Бодончарын олзолж авчирсан эхнэрээс гарсан хэмээн ярьж, Жамухатай нэг умайн ус гэдгээ хэлээд, тэнгэрийн бэлгэ тэмдэг үзэгдээгүй бол салахгүй байсан гэж өгүүлнэ. Түүний ярианаар шар үнээ ирж Жамухыг тойрон гэр тэргийг нь мөргөж, өөрийн эврээ хугалж эврийг минь өг хэмээн орилсон; эвэргүй шар бух гэрийн их гишгүүрийг тэргэндээ хөллөн Тэмүжинийг даган чирч явахдаа тэнгэр газар хоёр зөвшилцөв, Тэмүжин улсын эзэн болно хэмээн хашхирсан гэнэ. Тэмүжин улсын эзэн болбол түмний ноён болгоно гэж амлахад Хорчи түүнд сэтгэл ханахгүй, гучин сайхан бүсгүйг чөлөөтэй авах, хэлсэн үгийг нь сонсох болзол нэмж тавина.
When he had no friend but his shadow · Сүүдрээс өөр нөхөргүй байхад
Chinggis Qa'an turns to Bo'orchu and Jelme apart from the rest: when he had no friend but his own shadow they became his shadow, when he had no whip but his horse's tail they became that tail, and for that they will live in his mind and in his breast. Since they stood by him from the beginning, he asks, should they not stand at the head of all these others? He then addresses the senior men who left Jamukha to come to him, calls them the lucky companions given him when Heaven and Earth took him into their protection, and says he has assigned each of them his office.
Чингис хаан Боорчи, Зэлмэ хоёрт хандаж, өөрийг нь сүүдрээсээ өөр нөхөргүй байхад сүүдэр нь болж сэтгэлийг нь амруулсан, морины сүүлээс өөр ташуургүй байхад ташуур нь болж зүрхийг нь тайвшруулсан хэмээн өгүүлж, тэднийг сэтгэл цээждээ байлгана гэж хэлээд, эхнээсээ дэргэд нь байсан хоёрыг бүгдийн тэргүүнд тавина. Мөн тэнгэр газар хүчийг нь нэмж ивээхэд Жамухаас салж нөхөр болохоор ирсэн ахмадуудыг заяа буянт нөхөд минь хэмээн нэрлэж, тус бүрд нь албан тушаал хуваарилсныг хэлнэ.
They come over to him · Түүн рүү шилжсэн нь
Jürchedei brings the Uru'ut over from Jamukha and Quyuldar the Mangqut; Father Mönglik of the Qongqotat comes across with his seven sons, and Chinggis takes the defections to mean the whole people is turning to him. At a feast in the forest by the Onon with Hö'elün, Qasar and the Jürkin leaders Sacha Beki and Taichu, the kumis is poured first for Ebegei, a junior wife of Sacha Beki's father, and the ladies Qorijin and Qu'urchin, slighted, have the steward Shiki'ür beaten. He cries out under the beating that this only happens to him because Yisügei Ba'atur and Nekün Taishi are dead.
Жамухын талаас Уруудын Жүрчидэй, Мангудын Хуйлдар нар отгоо тэргүүлэн Чингис хаанд ирж, Хонхотан Мөнлиг эцэг долоон хүүтэйгээ бас нэгдэхэд Чингис хаан бүх улс над руу эргэж байна хэмээн баярлав. Дараа нь Онон голын ойд Өэлүн эх, Хасар, Жүрхиний Сача бэхи, Тайчу нартай найр хийхэд айраг барих дэс дараа зөрчилдөж, Хорижин, Хуурчин хатан хоёр Сача бэхийн эцгийн бага эхнэр Эбэгэйгээс эхэлсэн гэж уурлан ахлагч Шихиүрийг зодов. Шихиүр "Есүхэй баатар, Нэхүн тайш хоёр үхсэн учраас л намайг ингэж зодож байна" хэмээн чангаар уйлав.
1189
They make him qan · Хаан өргөмжилсөн нь
Altan, Quchar and Sacha Beki settle it among themselves first and then tell Temüjin they will make him qan. Their pledge is a long verse of what they will bring him: riding as vanguard after the enemy and bringing back fine women and ladies of rank, palatial tents, foreign girls and good geldings at the trot, and in the battue driving the game together for him until the beasts' bellies touch. Then the curse-clause: if they disobey his commands in war let him strip them of goods and wives and throw their heads on the ground; if they break his counsel in peace let him cut them off from retainers, possessions and wives and cast them out into empty country. On that oath they make him qan and name him Chinggis Qa'an.
Алтан, Хучар, Сача бэхи гурав өөр хоорондоо зөвшилцөөд Тэмүжинд хандаж, чамайг хаан өргөмжилнө гэж хэлнэ. Хаан болбол дайсныг мөшгин манлай нь болж давшиж, гоо бүсгүйчүүд, эрхэм эхнэрүүд, ордон гэр, гадаад иргэдийн сайхан хацарт охид, сайн сүүжтэй агтуудыг хөтөлж авчирна, ав хийхэд араатан гөрөөсийг өмнөөс нь тойруулан цуглуулж өгнө гэж тангараглана. Дайны цагт зарлигийг зөрчвөл эд хөрөнгө, эхнэрээ алдаж хар толгойгоо газарт хаягдъя, амар цагт зөвлөгөөг эвдвэл нөхөд, эд хөрөнгө, эхнэрээсээ салж эзгүй хээр хаягдъя гэж андгайлаад, Тэмүжинийг хаан болгож Чингис хаан хэмээн нэрлэв.
1201
Jamukha raised as Gür Khan · Жамухыг Гүр хаан өргөмжилсөн нь
In the Year of the Hen a coalition assembles at Alqui Spring: Qadagin and Salji'ut, the Dörben who had made peace with the Tatar, the Tatar, Ikires, Onggirat and Qorolas, Buyiruq Qan of the Naiman, Qutu son of Toqto'a Beki of the Merkit, Quduqa Beki of the Oirat, and the Tayichi'ut under Tarqutai Kiriltuq, Qodun Örcheng and A'uchu Ba'atur. They swear together by hacking the backs of a stallion and a mare, move down the Ergüne, and on the promontory where the Kan flows into it they raise Jamukha of the Jajirat as gür qan, then resolve to attack Chinggis and Ong Qan. Qoridai of the Qorolas carries the news to Chinggis in the Gürelgü mountains, Chinggis passes it to Ong Qan, and Ong Qan comes at speed.
Тахиа жил Хатагин, Салжиуд нэгдэж, Дөрвөн, Татар, Икирэс, Хонгирад, Хорлос, Найманы Буйруг хан, Мэргидийн Тогтоа бэхийн хүү Хуту, Ойрадын Худуга бэхи, Тайчиудын Таргутай Хирилтуг, Ходун Өрчин, Ауч баатар зэрэг олон овог Алхуй булганд чуулав. Азарга, гүү хоёрын нурууг зэрэг цавчиж тангараг тавьсны эцэст Эргүнэ голыг уруудан, Хан голын бэлчирийн хошуунд Жадарын Жамухыг гүр хаан өргөмжилж, Чингис хаан, Ван хан хоёрыг довтлохоор шийдэв. Хорлосын Хоридай энэ мэдээг Гүрэлгү ууланд байсан Чингис хаанд хүргэж, Чингис Ван ханд дамжуулахад Ван хан тэр даруй цэргээ хөдөлгөн ирэв.
1201
Jelme and the wound · Зэлмэ цус сорсон нь
Chinggis is wounded in a vein of the neck and cannot stop the bleeding. Jelme sucks the clotting blood through the whole night, swallowing and spitting it rather than trust anyone else or leave his side; when the qa'an revives at midnight and says he is thirsty, Jelme strips to his pants, walks into the enemy camp bedded down beside them, finds no kumis because the mares had been turned loose unmilked, and carries back a covered bucket of curds which he mixes with water and gives him to drink three times. In the morning Chinggis asks about the puddles of blood spat all around him and about the naked walk into the enemy, and Jelme answers both, including the story he had ready if he had been caught. Chinggis counts three times Jelme has given him back his life and says these will stay in his heart.
Тэр байлдаанд Чингис хаан хүзүүний судсанд шархдаж, цус нь тогтохгүй хүнд байдалд оров. Зэлмэ шөнөжингөө өтгөрсөн цусыг нь сорж, залгиж, хаяж, өөр хүнд итгэлгүй дэргэд нь сахин хэвтсэн бөгөөд шөнө дунд өнгөрөхөд хаан сэхээрч цангасныг хэлэхэд Зэлмэ малгай, гутал, хувцсаа тайлж, өмдөөрөө зэрэгцэн буусан дайсны хүрээнд орж, айраг олдоогүй тул бүтээлэгтэй нэг сав тараг авчирч, уснаас нэмж найруулан гурван удаа уулгав. Өглөө нь цусны шалбааг, нүцгэн явсан учрыг хаан асуухад Зэлмэ учрыг тайлбарлаж, Чингис хаан Мэргидээс Бурхан халдунд аврагдсанаас эхлэн гурван удаагийн ачийг нь сэтгэлдээ хадгална хэмээв.
1202
The Tatars crushed · Татаруудыг цохив
Avenging his father, Temüjin routed the Tatars at Dalan Nemürges and took the eastern steppe around Buir Lake: bringing Mongolia's eastern marches under his control.
Эцгийнхээ цусан өшөөг авахаар Тэмүжин Далан Нэмүргэст Татаруудыг бут цохиж, Буйр нуур орчмын зүүн талыг эзэлж авав. Энэ ялалтаар Монголын зүүн хязгаар түүний мэдэлд оров.
1202
The council on the Tatars · Татарыг хядах зөвлөгөөн
The kinsmen decide in council, in formal verse, to avenge their fathers and forefathers by holding the Tatars against a cart linchpin and killing every one taller than it, dividing the rest as slaves. Belgütei tells the Tatar Yeke Cheren what was decided; the Tatars barricade themselves, and the Mongols take heavy losses storming them and heavier losses again when the trapped men agree to die each taking an enemy with him. The massacre is carried out, and Chinggis rules that Belgütei is barred from great councils in future: he will handle outsiders and judge thieves and liars, and may rejoin only after the council's wine has been drunk.
Чингис хаан төрөл садангаа нэг гэрт цуглуулан зөвлөлдөж, эцэг өвгөдийнхөө өшөөг авахын тулд татаруудыг тэрэгний тэнхлэгийн бөгөөнд хэмжиж, түүнээс өндрийг нь бүгдийг алж, үлдсэнийг нь боол болгон хуваая хэмээн шүлэглэн шийдэв. Бэлгүтэй уг шийдвэрийг татарын Их Чэрэнд алдсанаас татарууд хэрэм босгож, монгол цэрэг хоёр ч удаа ихээр хохирсны эцэст татаруудыг устгав. Чингис хаан Бэлгүтэйг их зөвлөлгөөнд оруулахаа больж, гаднын хэрэг болон хулгай худлын заргыг шийдвэрлүүлэхээр тушаажээ.
1202
The wars of unification (1202–1204) · Нэгтгэлийн дайн (1202–1204)
Temüjin: from The three-river heartland to Naiman (Chakirmaut) inferred
1203
The Kereit subdued: the Baljuna Covenant · Хэрэйдийг эрхшээв: Балжунагийн тангараг
Beaten at first by Ong Khan's Kereit, Temüjin withdrew to Lake Baljuna and swore the Baljuna Covenant with his few loyal followers, then destroyed the Kereit in a surprise attack at the Jeje'er Heights: toppling the strongest confederation of the central steppe.
Ван ханы Хэрэйдэд эхэн ялагдсан Тэмүжин Балжуна нуурт цөөн нөхөдтэйгээ ус ундаж тангараглав (Балжунагийн тангараг), дараа нь Жэжээр өндөрт Хэрэйдийг гэнэдүүлэн бут цохив. Төв нутгийн хамгийн хүчирхэг холбоотон нурав.
1203
Badai and Kishiliq's warning · Бадай, Хишилиг хоёрын мэдээ
Yeke Cheren, Altan's younger cousin, comes home and wonders aloud what reward a man might get for carrying word to Temüjin that they mean to take him at dawn; his wife Alaq It tells him to stop talking nonsense, and their horse-herder Badai, bringing the milk in, overhears. Badai tells his fellow herder Kishiliq, who goes to check and hears the son, Narin Ke'en, sharpening arrows and ordering two named geldings brought in and tethered for a night ride. The two herders take those very horses, kill a lamb that evening and cook it with the boards of their bed, ride through the night, and report from behind Chinggis's tent everything that was said: adding that if he trusts them he should not hesitate.
Алтаны дүү Их Чэрэн гэртээ ирээд 'маргааш эрт Тэмүжиныг барихаар шийдсэн, энэ мэдээг хүргэсэн хүнд ямар шагнал буух бол' хэмээн ярьсныг эхнэр Алаг ит нь зэмлэсэн ч, сүү оруулж ирсэн адуучин Бадай сонсчихов. Бадай нөхөр Хишлигтээ хэлсэнд, Хишлиг очиж шалгахад Их Чэрэний хүү Нарин Хээн сум зассаар шөнө мордохоор хоёр морь уяхыг тушаав. Хоёр адуучин тэр хоёр морийг унаж, хурга нядлан орныхоо дэвсгэр модоор чанаж идээд шөнөжин давхиж, Чингис хааны гэрийн ард ирж сонссон бүхнээ хэлэв.
1203
At Lake Baljuna · Балжуна нуурт
Chinggis moves on and camps at Lake Baljuna. Just as he is settling there the Qorulas of Cho'os Chaqan turn up and submit without a fight. So does a stranger: Asan the Sartaq, come from Alaqush Digit Quri of the Önggüt, driving a thousand wethers down the Ergüne with a white camel, on his way to buy sable and squirrel pelts: he meets Chinggis while watering his sheep at the lake.
Чингис нүүж Балжуна нуурт буудаллах гэж байхдаа Чоос чахааны Хорулас нартай яг тэндээ тааралдаж, тэд байлдалгүй бууж өгнө. Мөн Онгудын Алахуш дигит хуригаас ирсэн Асан хэмээх сартуул худалдаачин цагаан тэмээтэй, мянган ирэг туун, булга хэрмний арьс худалдан авахаар Эргүнэ голыг уруудаж яваад, Балжуна нуурт хонио услахаар ирж Чингистэй уулзана.
1203
The Kereit surrounded · Хэрэйдийг бүсэлсэн нь
Told that Ong Qan is feasting and completely off guard, Chinggis agrees to strike at once: scouts go ahead, the army rides through the night, and they surround the Kereit camp at the Jer Gorge pass of Jeje'er Heights. After three days and three nights the Kereit are worn out and surrender, but Ong Qan and Senggüm slip away in the dark, and nobody knows how. The last to keep fighting is Qadaq Ba'atur of the Jirgin, who explains that he could not stand by while his rightful lord was taken and killed, and fought on to buy him his escape; if he must die he will, and if favoured he will serve. Chinggis judges such a man worthy to be a companion, spares him, and assigns him with a hundred Jirgin to serve Quyildar's widow and children in perpetuity: their sons bound to Quyildar's descendants, their daughters not to be married off at their parents' will but kept in that household's service. And because Quyildar Sechen spoke up first, ahead even of Jürchedei, his line is granted the bounty due to orphans.
Онг хан алтан майхандаа найрлан сэрэмжгүй байгааг элч нар хэлэхэд Чингис зөвшөөрч, Зүрчидэй, Архай хоёрыг түрүүлж туршуулаад шөнөжин аялан Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд байсан Онг ханы буурийг бүсэлнэ. Гурван өдөр гурван шөнө байлдсаны эцэст Хэрэйдүүд ядран бууж өгөх ба Онг хан, Сэнгүм хоёр шөнөөр хэрхэн зугтсан нь мэдэгдээгүй далд одно. Хамгийн удаан тэмцсэн Жирхиний Хадаг баатар эзнээ нүдэн дээрээ барихгүйн тулд байлдсанаа хэлэхэд Чингис "эзнээ орхиж чадалгүй зугтаах зав олгосон эр бол нөхөрлөх зохистой хүн" хэмээн алалгүй өршөөж, түүнийг зуун жирхиний хамт Хуйлдарын эхнэр хүүхдэд алба хаалгаж, төрөх хөвгүүд нь мөн үргэлжлүүлэн зарагдаж, охид нь эцэг эхийнхээ дураар бус Хуйлдарын гэр бүлд үйлчлэхээр тогтоно; Хуйлдар сэцэн түрүүлж ам нээж хэлсний ачаар түүний үр удамд өнчний хишиг олгохоор зарлиг болгоно.
1204
The Naiman defeated; the steppe united · Найманыг ялж, талыг нэгтгэв
At the Battle of Chakirmaut, below Mount Naqu, Temüjin defeated Tayang Khan's Naiman. Jamukha slipped away, and his own men handed him over the following year. The Mongol steppe from the Onon–Kherlen to the Altai now answered to one man, setting the stage for the 1206 quriltai. The Naiman scribe Tata-tonga brought the Uyghur script into the new chancery.
Чакирмаутын тулалдаанд (Наху уулын бэлд) Тэмүжин Таян ханы Найманыг ялав. Жамуха зугтсан ч дараа жил нь өөрийн нөхөд түүнийг барьж өгөв. Ингэснээр Онон-Хэрлэнгээс Алтай хүртэлх Монголын тал нэг эрхшээлд орж, 1206 оны их хурилдайд бэлтгэгдэв. Найманы Тататунга уйгуржин бичгийг төрд нэвтрүүлэв.
1204
The battle at Chakirmaut · Чахирмаутын тулалдаан
The two armies close at last: the Naiman come down the Tamir, cross the Orqon and reach Čakirma'ut, and Chinggis arrays his men in the named march order, formation and mode of attack, taking the vanguard himself with Qasar over the centre and his youngest brother over the remounts. As the Naiman back up the mountain, Tayang keeps asking Jamukha, who has come with the Naiman, who each oncoming body of men is, and Jamukha answers in a sequence of praise-poems: the four hounds fed on human flesh and leashed with iron, the Uru'ut and Mangqut who gambol like foals loosed at dawn, his own sworn brother in whom no awl could find a chink, a gigantic brother born a coiling dragon-snake, and the sleepy youngest who is never late to the line. After each answer Tayang climbs higher.
Таян хан Тамираар уруудан Орхоныг гатлаж, Нахуу хадны зүүн хажуугаар Чахирмаутад хүрэхэд Чингис хаан хараад жагсаж, өөрөө манлайд, Хасар голд, Отчигин сэлгээ адуунд гарав. Найман Нахуу хад руу ухрахад Таян хан хажууд нь байсан Жамухаас ойртон ирэгсдийг дараалан асууна. Жамуха шүлэглэн хариулна: хүний махаар тэжээгдэж, төмөр гинжээр хүлэгдсэн 'дөрвөн нохой' буюу Зэв, Хубилай, Зэлмэ, Сүбээдэй; цуст хувцсыг тайлдаг урууд мангуд; хатсан зэс шиг цоолгүй анд Тэмүжин; хүний махаар өссөн, могой лугаа төрсөн Жочи хасар; хамгийн бага, оройтож босдог ч хоцордоггүй Отчигин. Хариулт бүрийн дараа Таян хан улам дээш уул өөд ухарна.
1205
Jamukha's last words · Жамухын сүүлчийн үг
Jamukha answers with a long spoken lament: their boyhood oath in the Qorqonaq Valley, food eaten together and words never to be forgotten, one blanket shared, and then someone coming between them, so that shame peeled the skin from his face and he could no longer look his sworn brother in the eye. He refuses the offer of companionship: the time for it is past, and to a man who now holds the world he would only be a louse in the collar, a thorn in the lapel. He asks to be killed quickly and without his blood being shed, promising that his bones laid in a high place will protect Chinggis's descendants forever. Chinggis, saying he has never heard that Jamukha plotted against his life, has him reminded of the Dalan Baljut war and the Jerene Gorge, and grants him the bloodless death and a proper burial.
Жамуха Хорхонагийн хөндийд анд болж, ул мартагдашгүй үг солилцож, нэг нөмрөг доор хамт хэвтэж байснаа дурсаад, хоёр хоорондоо орсон хэн нэгний хатгалгаас болж бүрмөсөн салсанаа, нүүрнийхээ арьс хуушрах ичгүүрээс болж анддаа очиж чадаагүйгээ шүлэглэн өгүүлэв. Нөхөр болох цаг нь өнгөрсөн, эдүгээ би захны бөөс, энгэрийн өргөс мэт л болно гэж татгалзаад, цус гаргалгүй хурдан алж, ясыг минь өндөр газар тавибал үр хойчийг чинь мөнхөд ивээнэ гэж гуйв. Чингис хаан Далан балжудын хэрэг, Жэрэнэгийн амыг сануулж, амьд үлдээхийг санал болгосныг нь татгалзсаныг хэлээд, гуйсны дагуу цус гаргалгүй алж, шарилыг нь ёсчлон оршуулав.
1206
The quriltai: Chinggis Khan proclaimed · Их хурилдай: Чингис хаан өргөмжлөгдөв
At a great quriltai on the Onon River, Temüjin took the title Chinggis Khan and founded the Yeke Mongghol Ulus. The state spanned ~4M km².
Онон голын эх дээр болсон их хурилдайгаар Тэмүжин «Чингис хаан» цол авч, Их Монгол Улс (Yeke Mongghol Ulus) байгуулагдав. Улсын нутаг ~4 сая км².
1206
The new state: decimal system, Ikh Zasag, a written chancery · Төрийн байгуулал: аравт, Их засаг, бичиг үсэг
Army and society were reorganized into tens–hundreds–thousands–tümens across tribal lines, with the khishigten guard at the core. From 1204 the Uyghur script served the Mongolian chancery (Tata-tonga); the Chinggis Stone (c. 1224–25, now in the Hermitage) is the oldest surviving monument of the Mongolian script.
Цэрэг, нийгмийг овгийн хуваагдлыг эвдэн аравт–зуут–мянгат–түмтээр зохион байгуулж, хишигтэн хамгаалагчдыг байгуулав. 1204 оноос уйгуржин бичгийг төрийн бичиг болгосон (Тататунга); Эрмитажид хадгалагдаж буй «Чингисийн чулуу» (1224–25 орчим) нь монгол бичгийн хамгийн эртний дурсгал юм.
1206
The nine örlög: the khan's paladins · Есөн өрлөг: хааны итгэлт нөхөд
With the great rewards of 1206 Chinggis Khan appointed 95 mingghan commanders (Secret History §202) and honored his companions led by Bo'orchu and Muqali (§§205–206), granting some the privilege of nine unpunished offenses (§§205–219). From this grew the famous list of nine örlög: the 'four hounds' Jebe, Qubilai, Jelme, Sübe'etei (§195) and the 'four steeds' Bo'orchu, Muqali, Boroqul, Chila'un among them.
1206 оны их шагналаар Чингис хаан 95 мянганы ноён томилж («Монголын нууц товчоо» §202), Боорчи, Мухулай тэргүүтэй итгэлт нөхөддөө гавьяа зүүв (§§205–206); заримд нь есөнтөө ял хэлтрүүлэх дархан эрх соёрхов (§§205–219). «Дөрвөн нохой» Зэв, Хубилай, Зэлмэ, Сүбээдэй (§195), «дөрвөн хүлэг» Боорчи, Мухулай, Борохул, Чулуун нарыг багтаасан есөн өрлөгийн алдарт жагсаалт үүнээс урган гарчээ.
1206
The nine-tailed white standard · Есөн хөлт цагаан туг
With all the felt-tent peoples brought in, they assemble at the source of the Onon in the Year of the Tiger, raise the nine-tailed white standard, and confer on Chinggis the title of khan; Muqali is made gui ong and Jebe is dispatched to run down Güchülüg of the Naiman. Declaring that he will repay those who stood with him while the nation was being built, Chinggis divides them into units of a thousand and names their commanders: a long roll opening with Father Mönglik, Bo'orchu, Muqali and Qorchi and running through the sons-in-law and the Onggirat, Ikires and Önggüt thousands. Excluding the People of the Forest, the count comes to ninety-five commanders of a thousand.
Эсгий туургат бүх улс захирагдсаны дараа Бар жил Онон мөрний эхэнд чуулж, есөн хөлт цагаан туг босгон Чингист хаан цол өргөв. Мухалайд гуй ван цол өгч, Найманы Хүчлүгийг мөшгөн барихаар Жэбийг илгээв. Улсаа байгуулахад хамт зүтгэсэн хүмүүсээ шагнана гэж зарлаад, мянгад болгон хуваан мянгатын ноёд томилж, Мөнлиг эцэг, Боорчу, Мухалай, Хорчи нараас эхлэн урт нэрсийн жагсаалт үргэлжилнэ. Ойн иргэдийг эс тооцвол монгол улсын мянгатын ноёд ерэн тав болов.
1206
Tens, hundreds, thousands, ten thousands · Арав, зуу, мянга, түмэн
Chinggis makes commanders of a thousand of those who built the state with him and suffered with him, organizes the people into tens, hundreds, thousands and ten thousands with commanders at each level, and rewards and commends those who deserve it. He then orders the guard enlarged: where he once had eighty nightguards and seventy dayguards, now that Heaven has raised his power and brought the whole people under his sole rein, nightguards, quiverbearers and dayguards are to be recruited from the various thousands up to a full ten thousand: sons of commanders and of ordinary men alike, chosen as able and of good appearance, each bringing ten, five or three companions and a younger brother according to his father's rank, all levied and mounted by the units they came from, over and above any share of goods they already hold. Whoever transgresses the order is punishable; anyone who shirks the duty as too hard is to be replaced and sent far away out of sight; and anyone who comes wanting to learn service at his side is not to be hindered.
Чингис хаан улсаа хамт байгуулж, хамт зовсон хүмүүсээ мянгын ноёд болгож, ард түмнээ арав, зуу, мянга, түмнээр хуваан ноёдыг томилж, зохих хүмүүсийг шагнаж, өргөмжлөв. Урьд наян хэвтүүл, дал турхагтай байсан бол одоо мөнх тэнгэрийн хүчээр бүх улсыг ганц жолоондоо оруулсан тул харуулаа бүтэн түмэн болгон нэмэгдүүл гэж зарлиг болгож, мянга, зуу, аравтын ноёд болон энгийн ардын хөвгүүдээс чадвартай, төлөв төрх сайтайг нь сонгон, тус бүр арав, тав, гурван нөхөр, нэг дүү дагуулж, унаа хэрэглэлээ уг харьяа нэгжээсээ бүрдүүлж ирэхийг журамлав. Зарлигийг зөрчсөнийг ялтан болгож, алба хашихыг хүндрэл гэж мултарсныг өөр хүнээр сольж хол газар цөлөх боловч, дэргэд нь алба хаах ёсыг сурахаар ирсэн хүнийг бүү саатуул гэв.
1206
The border as drawn for 1206 · 1206 оны хилийн зураглал
1209–1210 / 1209–1210
The Tangut submit · Тангуд дагаар оров
After the third campaign the Tangut (Xi Xia) state submitted; the final 1226–27 campaign destroyed it.
Гурав дахь аян дайны эцэст Тангуд (Си Ся) улс дагаар оров; 1226–27 оны сүүлчийн аянд бүрэн мөхөв.
1209
The Tangut campaign (1209–1210) · Тангудын аян (1209–1210)
Chinggis Khan: from Mongolia to Xi Xia (Tangut) inferred
Shigi Qutuqu refuses the gift · Шигихутугийн шударга үг
Chinggis Khan camps at Qosivu and then on the Yellow Plain outside Zhongdu, and Jebe, having smashed the Chabchiyal gate and routed its garrison, rejoins him. Qada, left behind by the fleeing Altan Qan as governor of Zhongdu, comes out to meet the three men sent to inventory the city's treasure, the steward Önggür, Arqai Qasar and Shigi Qutuqu, carrying gold-embroidered satins as a gift. Shigi Qutuqu refuses them on the grounds that the city and everything in it now belong to the Khan and Qada is handing over stolen goods behind his back; the other two accept, and when the story comes out the Khan rebukes them sharply and rewards Shigi Qutuqu, saying he will be the eyes he sees with and the ears he hears with.
Чингис хаан Хосивуд, дараа нь Жундугийн Шар хээрт буув; Жэбэ Чавчаалын хаалгыг эвдэж, тэнд байсан цэргийг бут цохоод ирж нийлэв. Алтан хаан хотоос гарахдаа Хадаг Жундугийн люшу болгосон бөгөөд Чингис хаан Өнгүр бөөрч, Архай хасар, Шихихутуг гурвыг хотын алт мөнгө, эд барааг тоолуулахаар илгээхэд Хада тэдэнд алтан хатгамалт торго бэлэглэв. Шихихутуг 'урьд Алтан хааных байсан ч эдүгээ энэ бүхэн Чингис хааных, чи хааны өмчийг хулгайлан өгч байна' хэмээн авахаас татгалзсан ба нөгөө хоёр нь авсныг сонсоод хаан Өнгүр, Архай хоёрыг хатуу зэмлэж, Шихихутугийг үзэх нүд, сонсох чих минь болно хэмээн ихэд хайрлажээ.
1210
The border as drawn for 1210 · 1210 оны хилийн зураглал
1211–1215 / 1211–1215
War on the Jin; Zhongdu falls · Алтан улстай дайтаж, Жунду нийслэлийг авав
The war on the Jurchen Jin began; Zhongdu (Beijing) fell in 1215. ~5M km² by 1215.
Зүрчидийн Алтан улсын эсрэг дайн эхэлж, 1215 онд Жунду (одоогийн Бээжин) нийслэл унав. 1215 он гэхэд улсын нутаг ~5 сая км².
1211
The war on the Jin opens · Хятадын эсрэг мордсон нь
In the Year of the Sheep (1211) Chinggis Khan opens the war on the Kitat (Jin), taking Fu-chou and Söndiivu and sending Jebe and Güyigünek Ba'atur ahead as vanguard. Finding the Chabchiyal defile held, Jebe turns back to draw the defenders out, then wheels on them; the main army breaks the Qara Kitat and Jurchen Juyin troops, forces the pass, and Chinggis camps north of Zhongdu and disperses columns against the towns. Jebe cannot storm Dungchang, so he withdraws six days' march, then rides back through the night with each man leading a spare horse and takes the city unprepared.
Хонин жил (1211) Чингис хаан Хятадын эсрэг мордож, Фүжоу, Сүндэйвү зэрэг хотыг эзлэн, Жэбэ, Гүйгүнэг баатар хоёрыг мангалай болгов. Жэбэ Чавчаал давааны цэргийг заль мэхээр хөөлгөн гаргаад эргэж дайрч бут цохиход, Чингис хааны гол хүчин Хар Хятан, Зүрчидийн Жүин цэргийг ялж, давааг эзлээд Жунду руу цэрэг тарааж илгээв. Жэбэ Дунчан хотыг дайран авч чадалгүй зургаан өдрийн газар ухарч, дараа нь сойвон морь хөтөлж шөнөжин давхиад бэлтгэлгүй байсан хотыг гэнэдүүлэн авав.
1211
The Jin campaign (1211–1215) · Алтан улсын аян (1211–1215)
Chinggis Khan: from Mongol steppe to Zhongdu (Beijing) attested
1214
The Altan Khan abandons Zhongdu · Алтан хаан Жундуг орхисон нь
Because envoys under Jubqan, sent to J̌au Gon to seek allegiance, had been blocked by the Jin, Chinggis Khan marches again in the Year of the Dog (1214), asking how a people who had already submitted could obstruct his envoys. He moves on the Tongguan Pass and sends Jebe by Chabchiyal; the Jin commanders Ile, Qada and Höbögetür hold the defile with the Red Coats in front, crying that the soil is theirs, until Tolui and Chügü Gürigen come up and charge their flanks, breaking them completely. The Altan Qan abandons Zhongdu for the city of Namging, his surviving troops so starved that they eat one another; Tolui and Chügü Gürigen are greatly favoured for their part.
Зүбхан тэргүүтэй Жау гон руу илгээсэн элчүүдийг Хятадын Алтан хаан Ахутай саатуулсан тул Ноход жил (1214) Чингис хаан 'бууж өгсөн атлаа яахин элчийг минь саатуулав' хэмээн дахин мордов. Тэрбээр Тунгуан даваа руу чиглэж, Жэбэг Чавчаалаар явуулахад, Алтан хаан Ила, Хада, Хөбөгэтүр нарт цэргээ даатган Улаан хантаазтныг мангалай болгож давааг хамгаалуулав; гэвч Тулуй, Чүгү гүрэгэн хоёр хажуугаас нь дайран бут цохив. Алтан хаан Жундугаас зугтан Намгин хотод орж, үлдсэн цэрэг нь өлсгөлөнд нэрвэгдэн бие биеэ идэж байсан бөгөөд Чингис хаан сайн байлдсан хоёрыг ихэд хайрлажээ.
1216
The border as drawn for 1216 · 1216 оны хилийн зураглал
1219–1221 / 1219–1221
Khwarazm destroyed · Хорезмыг мөхөөв
After his envoys were murdered, Chinggis Khan marched west: Otrar besieged (1219), Bukhara and Samarkand fell (1220), Urgench (1221). ~11M km² by 1222.
Элчин төлөөлөгчдөө хөнөөлгөсний хариуд Чингис хаан баруун тийш мордов: Отрар бүслэгдэж (1219), Бухар, Самарканд (1220), Үргэнч (1221) унав. 1222 он гэхэд ~11 сая км².
1219
The march against the Sartaul · Сартуулын эсрэг мордсон нь
In the Year of the Hare (1219) Chinggis Khan crosses the Alai against the Sarta'ul, taking Qulan Qatun with him from among the ladies and leaving Otchigin Noyan over the main base camp. Jebe leads, backed by Sübe'etei and then Toquchar, all three ordered to swing wide, come out beyond the Sultan and strike from that side. Jebe and Sübe'etei pass Qan Melik's cities untouched, but Toquchar attacks his border towns and plunders his peasants, driving Qan Melik into revolt and into alliance with Jalal al-Din; the two beat Shigi Qutuqu's vanguard and press almost to the Khan before the three commanders come in behind them and destroy them, keeping them from reaching Bukhara, Samarkand or Otrar. The rout ends at the Shin (Indus), where many Sarta'ul throw themselves in and drown; Chinggis camps on the Baru'an plain, sends Bala of the Jalayir after Jalal al-Din, praises Jebe by recalling the Tayichi'ud name he came with, and, though he says the law calls for execution, spares Toquchar and strips him of his command.
Туулай жил (1219) Чингис хаан Алайг даван сартуулын эсрэг мордов; хатдаас Хулан хатныг дагуулж, их ордныг Отчигин ноёнд даатгав. Мангалайд Жэбэ, түүний ард Сүбээдэй, Тохучар нарыг явуулж, солтангийн цаад талд гарч, өөрийг нь хүлээгээд хажуугаас нь дайрахыг захив. Жэбэ, Сүбээдэй хоёр Хан Мэликийн хотыг хөндөлгүй өнгөрсөн атал Тохучар хилийн хотыг довтолж тариаланчдыг тоносон тул Хан Мэлик тэрсэлж, Жалалдин солтантай нийлэн Шихихутугийн цэргийг ялж Чингис хаан хүртэл дөхсөн боловч ард талаас ирсэн гурван жанжин тэднийг бут цохив. Сартуулууд Шин (Инд) мөрөнд шидэгдэн үй олноороо үрэгдэж, хоёр удирдагч нь өгсөж дүрвэсэн бөгөөд Чингис хаан Барван талд бууж, Жалайрын Балаг мөшгүүлэн илгээж, Жэбийг магтаж, Тохучарыг цаазлахын оронд цэргийн захирагчийн зэргээс нь буулгажээ.
1219
Khwarazm campaign (1219–1221) · Хорезмын аян (1219–1221)
Chinggis Khan: from Mongolia to Gurganj (Konye-Urgench) attested
Yisüi Qatun's question · Есүй хатны асуулт
When a hundred envoys under Uquna are seized and killed by the Sarta'ul, Chinggis Khan asks how his golden halter can be broken by them and declares he will march to requite the killing. Before he goes, Yisüi Qatun puts to him in verse the question no one else has raised: when his body falls like an old tree, to whom will he leave a people tangled like hemp, and which of his four sons will he name?, and he answers that though she is only a woman her words are more right than right, and that he had been living as if death would never catch him. Told to speak, Jochi is cut off by Cha'adai calling him the bastard offspring of the Merkit; the two grip each other by the collar until Bo'orchu and Muqali pull them apart, and Kökö Chos answers with a long verse: their mother was carried off at a time when the sky turned and men met weapons in hand, not by her wish, and both brothers came from one womb: followed by an account of the Khan's years of danger and their mother's hardship, going hungry so they could eat.
Ухуна тэргүүтэй зуун элчийг сартуулын ард саатуулж алсанд Чингис хаан 'алтан жолоо минь яахин тасрах билээ' хэмээн өшөө авахаар мордохоор боллоо. Есүй хатан шүлэглэн зөвлөж, өвгөн мод мэт бие чинь унахад орооцолдсон олс мэт олон улсаа хэнд үлдээх вэ, дөрвөн хөвүүнийхээ хэнийг залгамжлагчаа болгох вэ хэмээн асуухад хаан 'эмэгтэй хүн боловч Есүйн үг зөв, надад хэн ч ингэж хэлээгүй' хэмээн хүлээн зөвшөөрөв. Зүчийг хэлүүлэхэд Цагадай 'мэргидийн зулзагад захируулах уу' хэмээн доромжилж, ах дүү хоёр захнаас нь ноцолдоход Боорчу, Мухулай хоёр таслав; зүүн талд байсан Хөхөчос урт шүлгээр эхийг нь эрэгтэйчүүд зэвсэг барин учирсан цагт хүчээр аваачсаныг, хаан эцэг эх хоёрын үзсэн зовлон, эх нь өөрөө өлсөж хүүхдээ тэжээж өсгөснийг сануулан Цагадайг зэмлэжээ.
Ögödei named successor · Өгэдэйг залгамжлагч болгосон нь
Rebuked by his father, Cha'adai backs down with a proverb about game killed only with the mouth, admits that he and Jochi are the two eldest and will serve together, and proposes Ögödei, the steady one, as the successor. Jochi agrees. The Khan asks why the two of them need be yoked together at all: the earth is wide and its waters many, and each will be given his own grazing grounds and separated, and he reminds them of Altan and Quchar, who pledged their word and broke it, and whose offspring will be settled among them as a warning. Ögödei accepts warily, worrying aloud about descendants so worthless that no ox would eat them wrapped in grass; Tolui promises to be at his brother's side, and the Khan orders the lines of Qasar, Alchidai, Otchigin and Belgütei each to appoint one of their own to govern.
Чингис хаан Цагадайг 'ах Зүчийн тухай ингэж бүү ярь' хэмээн зэмлэхэд тэрбээр инээмсэглэн буулт хийж, аман дээрээ алсан ан мориндоо тохогдохгүй хэмээх зүйр үг хэлээд, Зүчи бид хоёр ах нь эцэг хаандаа хамтдаа зүтгэе, харин тогтуун найдвартай Өгэдэй дээр тохирцгооё гэв. Зүчи ч зөвшөөрөхөд Чингис хаан 'газар өргөн, гол ус олон' хэмээн хөвүүдээ тус тусын нутагтай болгож салгахаа хэлж, үгэндээ хүрээгүй Алтан, Хучар хоёрын үлгэрийг сануулав. Өгэдэй чадлаараа хичээхээ амлаж, ирээдүйн муу үр удмаа санан эмээхэд, Тулуй ахынхаа хажууд 'тийм' гэдэг үгийн нөхөр, хүрэн морины нь ташуур болно гэсэн бөгөөд хаан Хасар, Алчидай, Отчигин, Бэлгүтэй нарын үр удмаас тус бүр нэгийг захируулахаар зарлиг болжээ.
1220–1223 / 1220–1223
Jebe and Sübe'etei's great raid: the Kalka · Зэв, Сүбээдэйн их эргэлт: Калка голын тулалдаан
The ~20,000 men sent to hunt Shah Muhammad swept through northern Persia, Azerbaijan, Georgia (1221) and the Caucasus, beat the Alans and Kipchaks on the North Caucasus steppe, and in 1223 crushed a Rus'–Cuman coalition at the Kalka River (in today's eastern Ukraine): one of the longest cavalry raids in medieval history.
Хорезмын хаан Мухаммедыг мөшгих ~20 мянган цэрэг Персийн хойд нутаг, Азербайжан, Гүрж (1221), Кавказыг туулан Хойд Кавказын хээр талд Алан, Кипчакуудыг ялж, 1223 онд Калка голд (одоогийн зүүн Украин) Орос–Кипчакийн холбоог бут цохив. Дундад зууны түүхэн дэх хамгийн урт морин аян дайны нэг.
1220
Jebe and Sübe'etei's great raid (1220–1223) · Зэв, Сүбээдэйн их эргэлт (1220–1223)
Jebe & Sübe'etei: from Khwarazm to Kalka River speculative
1220
The border as drawn for 1220 · 1220 оны хилийн зураглал
1225
After seven years · Долоон жилийн дараа
Chinggis Khan spent seven years in the country of the Sarta'ul. While he was waiting for Bala of the Jalayir, Bala had crossed the Shin and pursued Jalal al-Din and Qan Melik into the country of the Hindus, lost their track, searched as far as the middle of that country, failed to find them and turned back: plundering the border people on his way home and bringing back many camels and many gelded billy-goats. The Khan then went home, summering on the Erdish, and in the Year of the Hen (1225), the seventh year of the campaign, settled at his palace-camps in the Black Forest on the Tuul.
Чингис хаан сартуулын нутагт долоон жил болов. Балаг хүлээж байх үед тэрбээр Шин мөрнийг гатлан Жалалдин солтан, Хан Мэлик хоёрыг Хиндүгийн нутгийн дунд хүртэл мөшгөвч мөрийг нь алдаж, олж чадалгүй буцахдаа хилийн ардыг тонож, олон тэмээ, олон засмал ухна авчирчээ. Дараа нь Чингис хаан нутаг буцаж, замдаа Эрчис мөрөнд зусаад, Тахиа жил (1225) буюу аян дайны долдугаар онд Туулын Хар түнгэ дэх ордондоо буужээ.
1226
The last campaign, against the Tangut · Тангудын эсрэг сүүлчийн аян
Chinggis counts his troops afresh and rides against the Tangut in the autumn of the Dog year, taking Yisüi Qatun with him. A fall from his horse during a winter kulan hunt leaves him burning with fever; his commanders argue that walled towns and fixed camps cannot run away and urge a withdrawal, but he refuses to be seen as having lost heart and sends envoys instead, demanding that Burqan answer for the troops he promised and never sent. When Aša Gambu answers with a taunt, the sick khan calls Eternal Heaven to judge between them, marches on Alašai, defeats him and scatters his people.
Нохой жилийн (1226) намар Чингис хаан цэргээ дахин тоолж, Есүй хатныг дагуулан Тангудыг дайлахаар мордов. Өвөл Арбухагийн хулан агнаж явахад морь нь үргэн, хаан унаж, биед нь халуу оров; ноёд «хэрэмт хот зугтаж чадахгүй» хэмээн ухрахыг зөвлөвч, тэрээр сүрдэн буцлаа гэж хэлүүлэхээс татгалзан, амласан цэргээ өгөөгүй Бурханаас хариу нэхэж элч илгээв. Аша гамбу доогтой хариу илгээхэд өвчтэй хаан Мөнх тэнгэрийг гэрч болгож Алашай уруу хөдлөн, түүнийг дарж, ард түмнийг нь голомтын үнс мэт хийсгэв.
1227
Death of Chinggis Khan · Чингис хаан таалал төгсөв
Chinggis Khan died during the final Tangut campaign (August 1227). The empire spanned ~13.5 ± 1.5M km².
Тангудын сүүлчийн аяны үеэр Чингис хаан таалал төгсөв (1227 оны 8-р сар). Эзэнт гүрэн ~13.5 сая км² болсон байв.
1227
In the Pig year he ascended to Heaven · Гахай жил тэнгэрт хальсан нь
After the plundering, the renaming and the killing, an order goes out to destroy the Tangut root and branch, down to the children of their children, and to speak of that destruction aloud whenever the khan takes his meals. The section explains the second campaign as punishment for a word given and not kept, and then states, without elaboration, that having destroyed the Tangut he came back and in the Pig year ascended to Heaven. A great part of the surviving Tangut was given to Yisüi Qatun.
Тангуд иргэдийг тоноож, Илуху Бурханы нэрийг сольж хороосны дараа Чингис хаан тэдний эх эцгээс үр хойчид хүртэл устгахыг тушаан, хоол идэх бүрдээ тэр устгалыг ярьж байхыг зарлиг болгов. Үг өгөөд түүнийгээ эс сахисан тул Тангудыг хоёр дахь удаа дайлсан бөгөөд тэднийг сөнөөгөөд буцаж ирээд Гахай жил (1227) тэнгэрт халив. Халисных нь дараа Тангуд иргэдийн ихэнхийг Есүй хатанд өгөв.
1227
The border as drawn for 1227 · 1227 оны хилийн зураглал
1228
Ögödei made khan · Өгэдэйг хаан өргөмжилсөн нь
In the Rat year the princes gather in full force at Köde'ü Aral on the Kelüren: the right hand headed by Chagatai and Batu, the left by Otčigin Noyan, Yegü and Yisüngge, the centre by Tolui, together with the princesses, the imperial sons-in-law and the commanders of ten thousand and of a thousand. They install Ögödei as qan exactly as Chinggis's own decree had nominated him, and it is his elder brother Chagatai who seats him. Chagatai and Tolui hand over to him the night guards, quiver bearers, the eight thousand day guards, the personal retainers, the ten thousand guards of the ruler's person, and the domain of the centre.
Хулгана жилд (1228) баруун гарын хөвгүүд Цагадай, Бат тэргүүтэй, зүүн гарынхан Отчигин ноён, Егү, Есүнгэ тэргүүтэй, төвийнхөн Тулуй тэргүүтэй, гүнж, хүргэд, түмт мянгатын ноёд бүгд Хэрлэн мөрний Хөдөө аралд бүрнээ чуулав. Чингис хааны заасан зарлиг ёсоор Өгэдэйг хаан ширээнд залж, ах Цагадай өөрөө дүүгээ суулгав. Хааны амийг хамгаалж байсан хэвтүүл, хорчин, найман мянган турхаг, өтөгүс болон түмэн хишигтнийг, мөн төвийн улсыг Цагадай, Тулуй хоёр Өгэдэйд шилжүүлэн өгөв.
1228
The colophon · Номын төгсгөл
The book closes with a note on its own making: the writing was finished while the great assembly was sitting, in a Rat year, in the month of the roebuck, when the palace tents stood at Doloan Boldaq of Köde'e Aral on the Kelüren, between Šilginček and a second place whose name has fallen out of the manuscript.
Их чуулган хуран цугларч, Хулгана жилийн зээрийн сард Хэрлэн мөрний Хөдөө аралын Долоон болдогт, Шилгинчэг болон нэр нь балран үгүй болсон нөгөө газрын хооронд ордууд буусан цагт энэ бичгийг бичиж дуусгав.
Sheep, wells and post stations · Хонь, худаг, өртөө
Ögödei says he will not make the nation his father built with such toil suffer, but will let the people rest their feet on the ground and their hands on the earth, and lays down his measures: one two-year-old sheep a year from every flock for the ruler's soup, one sheep in a hundred to the poor and needy of the same unit, mares supplied and milked by the thousands so that drink need not be levied from the people at every gathering, storehouses with storemen and grain keepers for satins, ingots, quivers, bows, armour and the grain tax, camps and waters divided out with campmasters resident in them, wells dug in the desert and walled with brick against wild animals so people can live there, and post stations at every stage with masters and horse keepers, so that couriers stop drifting slowly through the population. He names Čanai and Bulqadar as the men who proposed the measures and refers the whole package to Chagatai, who approves every item, says the post stations are the best proposal of all, and offers to link his own line of stations to Ögödei's and to have Batu link his to Chagatai's.
Өгэдэй хаан «эцгийн минь зүдэрч байгуулсан улсыг зовоохгүй, хөлийг газарт, гарыг хөрсөнд тавиулж амраана» хэмээгээд, сүрэг бүрээс жил бүр нэг хоёр насны хонийг хааны шөлөнд, зуун хонь тутмаас нэгийг тэр л нэгжийн ядуучуудад өгөх журам тогтоов. Мөн мянгадаас гүү гаргаж саалчинтай нь тэжээх, торго, алт мөнгө, зэвсэг, татварын тариаг агуулахад хийж хадгалагч гаргах, нутаг ус хуваарилан нутгийн ахлагч суулгах, Говьд худаг ухаж тоосгон хана босгох, хамгийн чухал нь өртөө байгуулж, элч нарыг ард дундуур чөлөөтэй явахыг больж өртөөгөөр давхиулах хэмээв. Эдгээрийг Цанай, Булхадар нар санал болгосныг Цагадайд илгээж шийдүүлэхэд, тэрээр бүгдийг зөвшөөрч, өртөө хамгийн зөв арга хэмээн өөрийн болон Батын өртөөг холбохоо мэдэгдэв.
The post road is laid · Өртөө байгуулагдсан нь
Ögödei announces that the princes of the right and left wings, the princesses and sons-in-law of the centre and the commanders down to tens have unanimously endorsed the measures: the yearly wether for the ruler's soup is no burden, the sheep in a hundred for the poor is good, and post stations will bring peace to the peoples and ease to the couriers. With Chagatai's assent the measures are put into effect: the thousands of every region supply wethers, sheep, mares and their herders, storemen, grain keepers, post masters and horse keepers; the stages are measured out and stations built under Aračan and Toqučar, twenty horse keepers to each. A closing decree threatens to split a man's head or nose in half for letting so much as a length of string or a single wheel spoke fall short of the fixed quota.
Өгэдэй хаан баруун гарын Цагадай, Бат тэргүүтэй, зүүн гарын Отчигин ноён, Егү тэргүүтэй ах дүүс, төвийн гүнж хүргэд, түмт мянгат зуут аравтын ноёд бүгд хааны шөлний хонь, ядууст өгөх хонь, өртөөний журмыг санал нэгтэй дэмжсэнийг тунхаглав. Ингээд газар бүрийн мянгадаас алба хураан, гүү, саалчин, агуулагч, тарианы хадгалагч, өртөөчин, улаачдыг гаргаж, зайг хэмжин өртөө байгуулж, Арачан, Тохучар нарыг эрхлүүлж, өртөө тутамд хорин улаачин томилов. Тогтоосон хэмжээнээс уяа дээс, дугуйн хигээс ч дутаавал толгой, хамрыг нь тэн хагалах ял оноохоор зарлав.
Four deeds, four faults · Дөрвөн буян, дөрвөн буруу
Ögödei totals up his reign in his own voice. Four good deeds: he destroyed the people of north China; he set up the post road and had everything the stations needed carried to them; he dug wells in waterless country so that people had water and grass; and he put scouts, garrisons and commissioners over the cities so the people could rest their feet on the ground and their hands on the earth. Against these he sets four faults: he let himself be beaten by wine; he listened to an unprincipled woman and had girls brought to him from his uncle Otčigin's domain, which was wrong for a lord of the nation; he secretly injured Doqolqu, who had served his father fiercely and faithfully, and asks who will now strive so hard for him; and out of greed he walled in the game so it could not stray to his brothers' territory, and heard their resentment for it.
Өгэдэй хаан эцгийнхээ ширээнд суусны хойших үйлээ өөрөө тоолж, Жахуд (хойд Хятад)-ыг дарсан, өртөө байгуулж хэрэгцээт бүхнийг нь хүргүүлсэн, ус үгүй газар худаг ухаж хүн ард усаар хангасан, хот балгадад тандагч харуул тавьж ард түмнийг амар тайван болгосон дөрвөн сайн үйлээ нэрлэв. Хамт нь дөрвөн бурууг хүлээв: дарсанд дийлдсэн, зарчимгүй эмэгтэйн үгэнд орж Отчигин авгынхаа нутгаас охид авчруулсан, эцгийнхээ төлөө шамдан зүтгэсэн Доголхуг далдуур хорлосон, шунан бодож зэрлэг ан амьтныг ах дүүсийн нутаг уруу гаргахгүйн тулд хана хашаа босгож тэднийг гомдоосон. «Эцгийнхээ хойно дөрвөн сайныг нэмж, дөрвөн буруу үйлдсэн» хэмээн өөрөө дүгнэв.
1231
Tolui's sacrifice · Тулуйн золиос
In the Hare year Ögödei attacks the Jin, cuts their armies down, crosses the Juyong pass, orders his troops against the cities in every direction, and then falls gravely ill in camp at Šira Degtür, losing his speech. Shamans divine that the land-and-water spirits of north China are raging at the plundering of their people and cities; offers of gold, silver, cattle and food only make them angrier, but the divination eases when a member of the ruler's own family is proposed as substitute. Tolui, the one prince at hand, recalls that their father chose Ögödei as one chooses a gelding and charged Tolui to remind him of what he forgets and wake him when he sleeps, argues in verse that the Mongols would be orphaned and the Jin delighted if the Qa'an died, boasts of his own deeds and looks, drinks the shamans' water, asks his brother to care for his orphaned sons and his widowed sister-in-law Berüde, says he is drunk, and dies.
Туулай жилд (1231) Өгэдэй хаан Хятадыг дайлж, цэргийг нь бут ниргэж, Чабчиялыг давж хот балгадыг эзлээд Шар дэгтүрт буудаллах үедээ хүндээр өвдөж, хэлгүй болов. Бөө, төлгөчид Хятадын газар усны эзэд өшөөрхөж байна хэмээн үзэж, эд мал, алт мөнгө өргөх нь нэмэргүй, харин хааны ургийн хүн орлон золиослогдвол өвчин намдана гэв. Дэргэд нь байсан Тулуй эцгийнхээ «ахынхаа мартсаныг сануул, унтсаныг сэрээ» гэсэн захиасыг дурсан, хаан үхвэл монголчууд өнчирч, хятадууд баясна гэж хэлээд өөрөө орлохоор бөөгийн ид шидийн ус ууж, өнчрөх дүү нар, бэлэвсрэх бэргэн Бэрүдэгээ хаанд даатган «согтлоо» гэсээр нас баров.
1235
Karakorum and the örtöö network · Хархорум ба өртөө сүлжээ
Chinggis Khan fixed the site of Karakorum as a base in 1220; Ögödei walled it and built its palace in 1235, making it the capital, and regularized the örtöö (jam) relay network across the empire (1234–35): the communications spine of the largest contiguous state on earth. The stone turtles at Kharkhorin still mark that capital today.
Чингис хаан 1220 онд Хархорумд буудал байгуулсан бол Өгэдэй хаан 1235 онд хэрэм, ордон барьж нийслэл болгов. Мөн 1234–35 онд өртөө (жам) сүлжээг эзэнт гүрэн даяар журамлав: дэлхийн хамгийн том гүрний мэдээлэл, харилцааны судас. Эрдэнэ зуугийн дэргэдэх мэлхий чулуу өнөөдөр тэр нийслэлийн гэрч болон үлджээ.
1235–1242 / 1235–1242
The Great Western Campaign · Их аян: Орос, Европ руу
Batu and Sübe'etei took Volga Bulgaria (1236), Ryazan (1237), Vladimir (1238) and Kiev (1240), then won at Legnica and Mohi within days (April 1241). The withdrawal of 1242 is conventionally put down to news of Ögödei's death.
Бат хан, Сүбээдэй нар Ижил мөрний Булгар (1236), Рязань (1237), Владимир (1238), Киев (1240)-ийг эзэлж, Легница ба Мохигийн тулалдаанд (1241 оны 4-р сар) хэдхэн хоногийн зөрүүтэй ялалт байгуулав. 1242 онд цэрэг эргэсэн нь уламжлалт тайлбараар Өгэдэй хааны таалал төгссөнтэй холбоотой.
1236
The Great Western Campaign (1236–1242) · Баруун их аян (1236–1242)
Batu & Sübe'etei: from Mongolia to Legnica & Mohi attested
1236
The border as drawn for 1236 · 1236 оны хилийн зураглал
1241
The border as drawn for 1241 · 1241 оны хилийн зураглал
1250
The border as drawn for 1250 · 1250 оны хилийн зураглал
1253–1258 / 1253–1258
Hülegü's campaign: the fall of Baghdad · Хүлэгүгийн аян: Багдадын уналт
Sent by Möngke, Hülegü marched west from 1253, crossed the Amu Darya (1256) and took the Nizari (Assassin) fortresses at Alamut, reaching Baghdad in 1258: the assault began January 29, the caliph surrendered February 10, the city was pillaged for a week and the caliph executed February 20: the Abbasid caliphate ended.
Мөнх хааны зарлигаар Хүлэгү 1253 онд баруун тийш мордож, Аму дарьяг гатлан (1256) Аламутын Нүсэрдийн (хашишин) цайзуудыг эзэлж, 1258 онд Багдадад хүрэв: 1-р сарын 29-нд хэрэм рүү дайрч, 2-р сарын 10-нд халиф бууж өгөв; хот долоо хоног тонуулагдаж, 2-р сарын 20-нд халиф цаазлагдан Аббасидын халифат мөхөв.
1253
Hülegü's campaign (1253–1258) · Хүлэгүгийн аян (1253–1258)
Hülegü: from Mongolia to Baghdad attested
1260
Two great khans: the fracture begins · Хоёр их хаан: задралын эхлэл
Möngke died besieging Diaoyu Castle (1259) with no declared successor. In 1260 Kublai was proclaimed at Kaiping and Ariq Böke at Karakorum: the Toluid Civil War (1260–64). The same year, the Mamluks halted the Mongol advance at Ayn Jalut.
Мөнх хаан 1259 онд Дяоюй цайзын бүслэлтийн үеэр залгамжлагч зарлалгүй таалал төгсөв. 1260 онд Хубилай Кайпинд, Аригбөх Хархорумд тус тус их хаанаар зарлагдаж, Толуйн угсааны иргэний дайн (1260–64) эхлэв. Мөн онд Айн Жалутад Мамлюкууд Монголын давшилтыг зогсоов.