Монголын нууц товчоо

Дээд тэнгэрээс заяат төрсөн хөх чоно, гэргий нь хөрөгчин марал хоёр Тэнгисийг гаталж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдунд нутаглаж, тэдэнд Батачихан төрсөн гэж Монголчууд угсаагаа өгүүлдэг.

Батачиханаас Харчу хүртэлх долоон үеийн эцэг хүүгийн удмыг Тамача, Хоричар мэргэн, Ауужам Боруул, Сали Хачау, Их нүдэн, Сэм сочи гэж дараалуулан нэрлэнэ.

Харчугийн хүү Боржигидай мэргэн Монголжин гоаг гэргий болгов. Түүний хүү Торголжин баян Борогчин гоа гэргий, Боролдай Суялби гэдэг зарц хүү, Дайр, Боро хэмээх хоёр агттай байсан бөгөөд Дува сохор, Добун мэргэн хэмээх хоёр хүүтэй байлаа.

Дува сохор дух дундаа ганц нүдтэй бөгөөд гурван нүүдлийн газрын цаанаас харж чаддаг байв хэмээн өгүүлнэ.

Нэгэн өдөр Дува сохор дүү Добун мэргэнтэйгээ Бурхан халдун өөд гарч, оройноос нь Түнгэлиг горхи уруудан нүүж яваа айлуудыг холоос харав.

Дува сохор нүүж яваа хүмүүсийн дунд хар бүрээстэй тэрэгний өмнөх суудалд сайхан охин байна, өөр хүнд өгөөгүй бол чамд гуйж авъя гээд дүү Добун мэргэнээ үзүүлэхээр илгээв.

Добун мэргэн тэр хүмүүст хүрч очоод, охин үнэхээр үзэсгэлэнтэй, нэр алдартай, хэнд ч өгөөгүйг мэдэв. Тэр охиныг Алан гуа гэдэг байлаа.

Тэр хүмүүсийн учир нь: Хөл Баргужингийн эзэн Баргудай мэргэний охин Баргужин гоаг Хори түмэдийн ноён Хорилартай мэргэнд өгсөн бөгөөд Алан гуа нь Хори түмэдийн нутаг Ариг усанд тэр эхээс төрсөн ажээ.

Хори түмэд булга, хэрэм, гөрөөсний агнуурын газраа хааж хоорондоо муудсан тул Хорилартай мэргэн тэднээсээ салж, Хорилар хэмээх овгийн нэр авав. Бурхан халдуны нутаг ан агнахад сайн хэмээн тийш нүүж явахад нь Добун мэргэн Алан гуаг гуйж, гэргий болгон авчээ.

Алан гуа Добун мэргэнд ирсний дараа Бүгүнүтэй, Бэлгүнүтэй хэмээх хоёр хүү төрүүлэв.

Ах Дува сохор дөрвөн хүүтэй байсан бөгөөд удалгүй нас барав. Түүнийг нас барсны дараа дөрвөн хүү нь авга Добун мэргэнийг төрөл гэж үзэхээ болин, дорд үзэж нүүн одсоноор Дөрвөн овог болжээ.

Нэгэн өдөр Добун мэргэн Тогочаг өндөрт ан хийж явтал ойд гурван настай бугыг алаад хавирга, дотрыг нь шарж байсан урианхай хүнтэй таарав.

Добун мэргэн нөхөр минь ангаа хуваалц гэхэд тэр хүн уушги зүрх бүхий гол хэсэг, арьсыг нь өөртөө үлдээгээд бугын бүх махыг өгчээ.

Добун мэргэн бугаа мориныхоо нуруун дээр ачиж явтал замд хүүгээ хөтөлсөн ядуу явган хүнтэй тааралдав.

Ямар овгийнх вэ гэж асуухад тэр хүн Маалиг Баяудын хүн, амьдрал маш хүнд байна, тэр махнаас өгвөл энэ хүүгээ өгье гэж хариулав.

Добун мэргэн бугын нэг гуяыг тасалж өгөөд, хүүг нь гэртээ зарц болгон авчээ.

Удалгүй Добун мэргэн нас барав. Нөхөргүй байсан ч Алан гуа Бөх хатаги, Бөхт салжи, Бодончар мунхаг хэмээх гурван хүү төрүүлсэн хэмээн Монголчууд өгүүлдэг.

Урьд Добун мэргэнээс төрсөн Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй хоёр эхийнхээ ард, хадам ах дүү, нөхөргүй эх маань гурван хүү төрүүллээ, гэрт зөвхөн Маалиг Баяудын эр байгаа, тэр гурав түүний хүү байх хэмээн шивнэлдсэнийг Алан гуа мэдэж байв.

Хаврын нэгэн өдөр Алан гуа хатаасан хурганы мах чанаж байгаад таван хүүгээ эгнүүлэн суулгаж, тус бүрд нь нэг сум өгөөд хугал гэв. Тэд шууд хугалж хаяв. Дараа нь таван сумыг боож өгөхөд ээлжлэн авсан ч хэн нь ч хугалж чадсангүй.

Тэгээд Алан гуа, Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй хөвгүүд минь, та нар намайг сэжиглэн, эдгээр гурван хүү хэний, ямар овгийнх вэ гэж ярилцав, сэжиглэх нь ч зөв хэмээн үгээ эхлэв.

Алан гуа үргэлжлүүлэн: шөнө бүр гэгээн шар хүн өрх, үүдний завсраар орж ирж хэвлийг минь илэхэд гэрэл нь умайд минь шингэдэг, гарахдаа шар нохой мэт сар нарны туяагаар мацан оддог байсан, тиймээс эдгээр нь тэнгэрийн хөвгүүд мөн хэмээн хэлсэн гэдэг. Хар тэргүүтэн жирийн хүмүүстэй бүү зүйрлэ, тэд бүгдийн эзэн болно гэсэн дөрвөн мөр шүлгээр үгээ төгсгөнө.

Цааш нь Алан гуа таван хүүдээ сургаал айлдав: та нар нэг хэвлийгээс төрсөн, тус тусдаа бол ганц сум мэт амархан хугарна, боосон сум мэт нэгэн сэтгэлтэй бол хэн ч дийлэхгүй. Хэсэг хугацааны дараа Алан гуа нас барав.

Эх Алан гуаг нас барсны дараа таван ах дүү мал хөрөнгөө хуваахад Бэлгүнүтэй, Бүгүнүтэй, Бөх хатаги, Бөхт салжи дөрөв нь хувиа авав. Бодончарыг мунхаг тэнэг хэмээн төрөл гэж үзэлгүй хувь өгсөнгүй.

Бодончар өөрийг нь төрөл гэж тооцохоо больсныг мэдээд, энд байх юун хэрэг гээд нуруу шархтай, сүүлгүй цагаан морио унан, үхэх амьдрахаа хувь заяанд даатган Онон мөрөн уруудан давхиж одов. Балжийн аралд хүрч ирээд өвсөн бүхээг барьж, тэндээ нутаглав.

Тэнд байхдаа хар хур шувуу барьж идэж байсан бор шонхор эмэгчинийг хараад, нуруу шархтай цагаан мориныхоо хялгасаар урхи хийж, шонхрыг барин тэжээв.

Идэх юмгүй болоход чононд хадан хясаанд шахагдсан ангуудыг харван алж, шонхортойгоо хамт идэж, чононы үлдээснийг ч түүн идсээр тэр жилийг давав.

Хавар нугас ирэхэд шонхроо өлсгөж тавьж, барьсан нугас галуугаа эргэн тойрондоо овоолсноос модны хожуул бүр өмхийрч, хатсан мод бүр үнэртэж байв хэмээх хоёр мөр шүлэг гарна.

Дүйрэн уулын хойд талаас Түнгэлиг горхийг дагаж нэгэн бүлэг хүн нүүж ирэв. Бодончар өдөр шонхроо тавьсныхаа дараа тэдэн дээр очиж айраг ууж, шөнө нь өвсөн бүхээгтээ буцаж хононо.

Тэр хүмүүс шонхрыг нь гуйсан ч Бодончар өгсөнгүй. Тэд түүнийг хэний хүү, ямар овгийнх болохыг асуухгүй, тэр ч тэднийг ямар аймаг болохыг асуухгүйгээр ийнхүү зэрэгцэн байв.

Ах Бөх хатаги дүү Бодончар мунхаг Онон мөрөн уруудан явсан хэмээн хайж ирээд, Түнгэлиг горхиор нүүсэн хүмүүсээс ийм морьтой ийм эрийг асуув.

Хүмүүс: асуусантай чинь адил хүн, морь бий, шонхортой, өдөр бүр ирж айраг уугаад явдаг, хаана хононыг нь мэдэхгүй. Баруун хойноос салхилахад шонхрын барьсан нугас галууны сөд өд цас мэт хийсэн ирдэг тул ойрхон байх ёстой, ирэх цаг нь болжээ, түр хүлээ гэв.

Удалгүй Түнгэлиг горхи өгсөн нэгэн хүн ирэхэд яг Бодончар байв. Ах Бөх хатаги харангуутаа таниад, дагуулан аваад Онон мөрөн өөд хатирлан одов.

Замд ахынхаа хойноос хатирч яваа Бодончар, ах минь, ах минь, биед толгой, дээлд зах байх нь зөв гэж хэлэхэд Бөх хатаги түүний үгийг үл ойшоов.

Бодончар мөнөөх үгээ дахин хэлэхэд ах нь бас үл ойшоон хариу өгсөнгүй. Улмаар цааш явахад дахин хэлэхэд ах нь, чи юу гэж дахин дахин хэлэв гэж асуулаа.

Бодончар тайлбарлав: Түнгэлиг горхинд байгаа мөнөөх хүмүүс их бага, сайн муу, дээд доодоо ялгадаггүй, бүгд адил тэгш, тэднийг эзлэхэд амархан, довтолцгооё гэв.

Ах нь, тийм бол гэртээ хүрмэгц ах дүү нартайгаа зөвлөж, тэр хүмүүсийг довтолъё хэмээн зөвшөөрөв.

Гэртээ хүрч ирээд ах дүү нар хамтдаа зөвлөлдөөд мордов. Бодончарыг өөрийг нь урьдчилан харуул болгон явуулав.

Урьдаар туршиж яваа Бодончар жирэмсний дунд үе дэх эмэгтэйг барьж, ямар овгийнх вэ гэж асуухад тэр, би Жарчиудын Адангхан урианхай гэж хариулав.

Таван ах дүү хамтдаа тэр хүмүүсийг дээрэмдэж, мал сүрэг, зарцлах ард, нутаг устай болов.

Жирэмсэн байсан тэр эмэгтэй Бодончар дээр ирж хүү төрүүлэв. Харийн хүний хүү учир Жажирадай хэмээн нэрлэсэн бөгөөд Жадарангийн өвөг болов. Түүний удам Түгүүдэй, Бүри Булчиру, Хар хадаанаар дамжин Жамуха хүртэл үргэлжилнэ.

Мөнөөх эмэгтэй Бодончараас бас нэг хүү төрүүлэв. Олзлогдсон эмэгтэйн хүү тул Баридай гэж нэрлэсэн ба тэр нь Барины өвөг болов. Түүний хүү Чидухул бөх олон эхнэртэй, үй олон хүү төрүүлснээс Мэнэн Барин овог гарчээ.

Таван ах дүү тус бүрээс овог гарав: Бэлгүнүтэйгээс Бэлгүнүд, Бүгүнүтэйгээс Бүгүнүд, Бөх хатагиас Хатагин, Бөхт салжиас Салжуут, Бодончараас Боржигин.

Бодончарын өөрийн авсан эхнэрээс Барим Шийрату Хабичи төрөв. Мөн Хабичи баатрын эхийн инжинд ирсэн шивэгчнийг татвар эм болгож, түүнээс Жэүрэдэй хэмээх хүү төрөв. Жэүрэдэй эхлээд тэнгэрт мах өргөх Жүгэлийн тахилгад оролцож байлаа.

Бодончарыг нас барсны дараа гэрт байнга байсан Адангха урианхай эрийн хүү байх учиртай хэмээн Жэүрэдэйг Жүгэлийн тахилгаас хасав. Түүнд Жэүрэйд хэмээх овог өгсөн бөгөөд Жэүрэдийн өвөг болжээ.

Хабичи баатрын хүү Мэнэн Тудун. Мэнэн Тудунгийн хөвгүүд Хачи хүлүг, Хачин, Хачиу, Хачула, Хачиун, Харалдай, Начин баатар долуулаа болой.

Мэнэн Тудунгийн долоон хүүгийн удмаас овгууд үүсэв. Хайду эх Номолунаас төрөв. Ноёрхох дуртай байснаас Ноёхон, том биетэй ховдог байснаас Баруулас, ах дүүгийн ёсоор будаа чанадаггүй байснаас Будаад, ах дүүгийн хооронд хов зөөдөг байснаас Адаргин, Начин баатрын хөвгүүдээс Уруут, Мангуд овог гарчээ.

Хайдугийн хөвгүүд Бай Шинхор догшин, Чарахай линху, Чаужин өртэгэй гурав. Бай Шинхорын хүү Тумбинай сэцэн. Чарахай линхугийн хүү Сэнгүм билгэ, түүний хүү Амбагайгаас эхлэн Тайчууд овог нэрийг авав. Чарахай линху бэргэнээ эхнэр болгосноос Бэсүтэй төрж Бэсүд овог гарав. Чаужин өртэгэйн удмаас Оронар, Хонхотан, Арулад, Сөнид, Хабтурхас, Гэнигэс овог үүсэв.

Тумбинай сэцэний хөвгүүд Хабул хаан, Сэм Сэчүлэ хоёр. Сэм Сэчүлийн хүү Бүлтэчү баатар. Хабул хааны долоон хүү: Өхин барах, Бартан баатар, Хутугт мөнгүр, Хутула хаан, Хулан, Хадаан, Төдөөн отчигин.

Өхин барахын хүү Хутугт Юрхи. Хутугт Юрхийн хөвгүүд Сача бэхи, Тайчу хоёр бөгөөд Юрхин овгийн нэрийг авчээ.

Бартан баатрын дөрвөн хүү: Мөнгэту хиан, Нэхүн тайж, Есүхэй баатар, Даридай отчигин. Хутугт мөнгүрийн хүү Бүри бөх нь Ононы ойд болсон найран дээр Бэлгүтэйн мөрийг илдээр цавчсан хүн юм.

Хутула хааны хөвгүүд Жочи, Гирмау, Алтан гурав. Хулан баатрын хүү Их Чэрэн нь Бадай, Хишилиг хоёрын эзэн байв. Хадаан, Төдөөн хоёр удамгүй байлаа.

Хабул хаан бүх Монголыг захирч байв. Долоон хүүтэй байсан ч Хабул хааны захиасаар Сэнгүм билгийн хүү Амбагай хаан түүний дараа бүх Монголын эзэн болжээ.

Амбагай хаан Буйр, Хөлөн нуурын хооронд Урших мөрөнд нутаглах Айриуд Буйруудын татаруудад охиноо өгч, өөрөө хүргэж яваад татарын Жүйн хүмүүст баригдав. Хятадын Алтан хаанд аваачих замд Бэсүдийн Балахачиар дамжуулан Хутула, Хадаан тайж хоёрт захиас илгээж, охиноо өөрөө бүү хүргэ хэмээн сануулаад, таван хурууны хумс элтэл өшөөг минь ав хэмээн дөрвөн мөр шүлгээр гуйжээ.

Тэр үед Есүхэй баатар Онон мөрөнд шонхороор ан хийж явтал, Олхонуудын охиныг эхнэр болгон авч гэр рүүгээ явж байсан мэргидийн Их Чилэдүтэй тохиолдов. Охиныг ер бусын үзэсгэлэнтэйг хараад гэр лүүгээ давхиж очоод ах Нэхүн тайж, дүү Даридай отчигин хоёроо дагуулан ирлээ.

Чилэдү айж, хул гүүгээ ташуурдан давхиж толгой давав. Гурвуулаа хөөв. Чилэдү тэргэн дээрээ эргэж ирэхэд Өэлүн үжин, тэр гурав чиний амийг авах бодолтой байна, амь чинь бүтэн бол тэрэг бүрийн өмнөх суудалд охид, хар тэрэг бүрд эмс бий, өөр эмэгтэйг ол, түүнийг ч Өэлүн гэж нэрлэ гээд цамцаа тайлж өгөв. Чилэдү гүүгээ ташуурдан Онон мөрөн өгсөн зугтав.

Гурван эр долоон даваа хөөгөөд буцав. Есүхэй Өэлүн үжингийн тэргийг хөтөлж, Нэхүн тайж түрүүлж, Даридай отчигин тэрэгний дэргэд явав. Замд Өэлүн Чилэдүгээ дурсан, Ононы усыг доргитол, ой хөндийг цуурайтал шүлэглэн гашуудахад Даридай отчигин, тэвэрсэн чинь олон даваа даваад одсон, дуудвал ч эргэж харахгүй, мөрийг нь ч олохгүй, дуугүй бай хэмээн шүлгээр зандрав.

Амбагай хааны захиасын дагуу бүх Монгол, Тайчууд Онон мөрний Хорхонаг хөндийд цуглаж Хутулаг хаан өргөмжлөв. Монголчууд баярлан бүжиглэж найрлаж, Хорхонагийн салаа модыг тойрон хавирга хүртэл нүх, өвдөг хүртэл тоос болтол хатирчээ.

Хутула хаан болсныхоо дараа Хадаан тайжтай хамт татарын ард түмний эсрэг мордов. Татарын Хөтөн Бараха, Жали Буха нартай арван гурван удаа тулалдсан ч Амбагай хааныг алсны өшөө хорслыг авч чадсангүй.

Есүхэй баатар татарын Тэмүжин Үгэ, Хори Буха тэргүүтнийг олзолж авчрав. Тэр үед Өэлүн үжин жирэмсэн байж, Ононы Дэлүүн болдогт байхдаа Чингис хааныг төрүүлэв. Төрөхдөө баруун гартаа шагай төдий нөж атгасан байсан бөгөөд олзлогдож ирсэн татарын Тэмүжин Үгэгийн нэрээр Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ.

Есүхэй баатарт Өэлүнээс Тэмүжин, Хасар, Хачиун, Тэмүгэ дөрвөн хүү, Тэмүлүн хэмээх нэг охин төрөв. Тэмүжинийг ес настай байхад Жочи Хасар долоо, Хачиун элчи тав, Тэмүгэ отчигин гурав, Тэмүлүн өлгийд байлаа. Хоёрдугаар эхнэр Сучигил эхээс Бэгтэр, Бэлгүтэй хоёр төржээ.

Тэмүжинийг ес настай байхад Есүхэй баатар эх Өэлүнгийн төрөл Олхонууд руу хүүдээ бэр гуйхаар түүнийг дагуулан явав. Замд Чэгчэр, Чихүрхү хоёр уулын хооронд Онгирадын Дэй сэцэнтэй тааралдав.

Дэй сэцэн, худ Есүхэй, хаашаа явна вэ гэж асуухад Есүхэй энэ хүүдээ эх талын нагац Олхонуудаас бэр гуйхаар явж байгаагаа хэлэв. Дэй сэцэн хүүг харж, нүдэндээ галтай, царайдаа гэрэлтэй хүү байна хэмээв.

Дэй сэцэн, өнгөрсөн шөнө би зүүд зүүдлэв, цагаан начин нар сар хоёрыг хумсандаа зуун ирж гарт минь суулаа, урьд нар сарыг холоос л хардаг байсан бол одоо энэ шувуу авчирч ирлээ, энэ ямар сайн ерөөл бол гэж хүмүүстээ ярьсан юм, Хиад та нарын сүлд зүүдэнд минь орж ирэхийг чинь зарлажээ хэмээн өгүүлэв.

Дэй сэцэн Онгирадын тухай урт шүлгээр өгүүлнэ: эрт дээр үеэс Онгирад ач охид, охидынхоо гоо үзэсгэлэнгээр амьдардаг, эрх мэдэл, улс түмэнд тэмцдэггүй; хар буур хөллөсөн том тэргээр охидоо хаанд аваачиж хатны суудалд суулгадаг; хатад нь бамбай, охид нь өмгөөлөгч болдог хэмээнэ.

Үргэлжлүүлэн: хөвгүүд маань бэр гуйхад нутгийн чинээ баялгийг харна, охидыг маань гуйхад зөвхөн гоо үзэсгэлэнг нь үзнэ хэмээгээд, худ Есүхэй, гэрт минь орцгооё, охин минь бага, үзээрэй гэж урьж, мориноос нь буулгав.

Есүхэй охиныг үзэхэд царайдаа гэрэлтэй, нүдэндээ галтай охин байж таалагдав. Бөртэ нэртэй, Тэмүжинээс нэг насаар том, арван настай ажээ. Маргааш өглөө нь охиныг гуйхад Дэй сэцэн, олонтаа гуйлгаж өгвөл хүндэлнэ, амархан өгвөл дорд үзнэ, гэвч охины хувь заяа төрсөн гэртээ хөгшрөх бус хэмээн зөвшөөрч, хүүг чинь хүргэн болгож үлдээ гэв. Есүхэй, миний хүү нохойноос айдаг, бүү айлга хэмээн захиж, сойлго морио барьцаа болгон өгөөд Тэмүжинийг үлдээж явлаа.

Буцах замдаа Есүхэй баатар Чэгчэр уулын Шар хээрт найрлаж байсан татаруудтай тааралдаж, цангасан тул мориноосоо буун найранд нийлэв. Татарууд түүнийг таниад, урьд нь тэднийг довтолсон өшөөгөө санан, хоолонд нь хор хийж өгөв. Есүхэй замдаа өвчилж, гурав хоногийн дараа гэртээ хүрч ирэв.

Дотор нь муудсан Есүхэй, дотор минь өвдөж байна, хэн ойр байна вэ гэж асуухад Хонхотадын Чарха өвгөний хүү Мөнлиг ойр байна гэхэд түүнийг дуудуулав. Мөнлиг хүү минь, хүүхдүүд минь бага, Тэмүжинээ хүргэн болгож үлдээгээд ирэх замдаа татаруудад далд хорлогдлоо, үлдэх дүү нар, бэлэвсэн бэргэнээ хараарай, Тэмүжинийг минь түргэн авчир хэмээн захиад нас барав.

Есүхэйн захиасны дагуу Мөнлиг Дэй сэчэнд очиж, ах Есүхэй хүүгээ санан өвдөж байгаа тул авахаар ирлээ гэж хэлэв. Дэй сэчэн худ маань хүүгээ санаж байвал явуулъя, гэвч үзсэн даруйд нь буцааж ирүүл гэж зөвшөөрч, Мөнлиг Тэмүжинийг гэрт нь авчирчээ.

Хаврын нэгэн өдөр Амбагай хааны хатад Өрбэй, Сохатай хоёр өвөг дээдсийн тахилга үйлдэхэд Өэлүн үжин хожуу очсон тул тахилын хишгээс хоцорчээ. Өэлүн тэдэнд хандаж, Есүхэй нас барж, хөвгүүд минь өсөөгүй байгаа тул та нар намайг өвгөдийн тахилын мах, ундаанаас гээж, нүдний өмнө минь идэж, надад хэлэлгүй нүүх нь ээ гэж зэмлэв.

Өрбэй, Сохатай хоёр Өэлүнд хариу өгч, чи бол дуудаж урьж хооллодог хүн биш, тааралдсан хоолыг л иддэг хүн хэмээх утгатай хосмог мөрүүдээр доромжлон шүлэглэв. Амбагай хаан үхсэн гэж бодоод чам шиг хүн ч биднийг ингэж загнах болов уу хэмээн үгээ төгсгөнө.

Хатад үгээ гүйцээж, Тайчиуд ард түмэнд эх хүүхдүүдийг буурин дээр нь орхиод нүү гэж зөвлөв. Маргааш нь Тайчиудын Таргутай Хирилтуг, Тодоён гиртэ нар Онон мөрнөө уруудан нүүхэд Хонхотаны Чарха өвгөн саатуулах гэсэнд, Тодоён гиртэ гүн ус ширгэж, гэрэлт чулуу хагарлаа хэмээгээд яваад, ардаас нь өвгөний нурууг жадлав.

Шархадсан Чарха өвгөн гэртээ шаналан хэвтэж байтал Тэмүжин очиход, эцгийн чинь цуглуулсан бүх ард түмнийг аваад нүүлээ, саатуулах гэсний минь хариу ийм болов гэж хэлэв. Тэмүжин уйлан гарч, Өэлүн үжин туг барин ганцаараа мордож ардын хагасыг эргүүлэн авчирсан боловч тэд ч бас Тайчиудыг даган нүүжээ.

Тайчиуд төрлүүд Өэлүн үжин, бяцхан хөвгүүд, эх хүүхдүүдийг буурин дээр орхин нүүсний дараа Өэлүний тухай магтаал шүлэг эхэлнэ: малгайгаа даран зүүж, бүсээ чангалан хормойгоо шамлаж, Онон мөрний хөвөөгөөр гүйн моилс, өлирс түүж, шилмүүс модоор ухуур хийн сүдэн, чичигэнэ ухаж, мангир, зэрлэг сонгино, сараанаар хөвгүүдээ тэжээв. Ийнхүү тэжээгдсэн хөвгүүд нь хожим захирагч, ёс журамт хүмүүн болов хэмээн шүлэглэнэ.

Шүлэг үргэлжилж, зэрлэг сонгино, мангираар тэжээгдсэн хөвгүүд өсөж, эрэлхэг зоригт эрс болов гэнэ. Ээжийгээ тэжээе гэлцэн Онон эхийн хөвөөнд суун зүү мурийлган дэгээ хийж, тул, зэвэг барьж, гүльмэ, тор нэхэн жараахай агнаж, талархах сэтгэлээр эхдээ өргөжээ.

Тэмүжин, Хасар, Бэгтэр, Бэлгүтэй дөрөв Ононы хөвөөнд загасчилж байтал гялалзсан жижиг загас дэгээнд орж, түүнийг Бэгтэр, Бэлгүтэй хоёр булаажээ. Тэмүжин, Хасар хоёр эхдээ гомдол хэлэхэд Өэлүн, бидэнд сүүдрээс өөр нөхөр, сүүлээс өөр ташуур байхгүй, Тайчиудын өшөөг яаж авахаа бодохын оронд яагаад Алан гоагийн таван хүү шиг хоорондоо муудалдана вэ гэж эсрэгээр нь зэмлэв.

Ээжийнхээ зэмлэлд дургүйцсэн Тэмүжин, Хасар хоёр өмнө нь жиргэр шувууг ч мөн ийн булаалгасныг дурсаад, эдгээртэй хамт байж чадахгүй хэмээн эсгий хаалгыг сэтлэн гарав. Есөн буурал агт хариулан толгод дээр сууж байсан Бэгтэр өмнө хойноос дөхөж ирсэн хоёрыг хараад, Тайчиудын өшөө авагдаагүй байхад намайг нүдэн дэх сормуус, аман дахь өргөс мэт бүү үз, гал голомтыг минь бүү унтраа, Бэлгүтэйг бүү хөнөө хэмээгээд хөл нугалан суутал тэд хоёр талаас нь ойрхон зайнаас харваад одов.

Хоёр хүү нь гэрт орж ирэхэд Өэлүн үжин царайнаас нь бүхнийг уншиж, амь таслагчид минь хэмээн загнав. Хэвлийгээс минь хар нөж атган төрсөн гэж эхлээд, ихсээ хазах хасар нохой, хад руу дайрах ирвэс, уураа барихгүй арслан, амьдаар нь залгих луу могой, өөрийн сүүдэрт дайрах начин, зулзагаа залгих ангир, цасан шуурганд мөрдөх чоно мэт олон араатны зүйрлэлийг дараалуулан, хуучин үг, эртний үлгэр татан хоёр хүүгээ хатуу зэмлэнэ.

Удалгүй Тайчиудын Таргутай Хирилтуг харуулаа дагуулан ирж, ноорхой ноос нь гуужиж, нусархайнууд өсчээ гэв. Айсан эх хүүхдүүд шигүү ойд бэхлэн, Бэлгүтэй мод сугалан хашлага босгож, Хасар харвалцаж, Хачиун, Тэмүгэ, Тэмүлэн гурвыг хадны завсарт шургуулав. Тайчиуд Тэмүжинийг л өгөөч, бусад чинь хэрэггүй гэж хашхирахад түүнийг мориндоо суулган зугтаалгасныг тэд хөөвч, Тэмүжин Тэргүнэ өндөрийн шигүү шугуйд шургаж, тэд ойд орж чадалгүй тойрон харуулджээ.

Тэмүжин шугуйд гурав хоноод гарья гэж морио хөтлөн явтал хөмөлдрөг, олом бүрэн байсаар эмээл нь мултран унаж хоцорчээ. Тэнгэрийн сануулга болов уу хэмээн эргэж дахин гурав хоноход, гэр шиг том цагаан хад амсарыг бөглөв. Дахин гурав хонож, есөн хоног хоолгүй болмогц ийм гутамшигтайгаар үхэж болохгүй гээд сум иртэй хутгаараа бутыг огтолж морио шургуулан гарахад, харуулж байсан Тайчиуд шууд бариад авчээ.

Таргутай Хирилтуг Тэмүжинийг айл айлаар дараалан нэг нэг хоног хонуулж байх зарлиг буулгав. Зуны тэргүүн сарын арван зургаан, улаан тэргэлийн өдөр Тайчиуд Онон дээр найр хийж, нар шингэхэд тарав. Найранд түүнийг сул дорой залуу хариулж байсныг Тэмүжин буугийнх нь татлагыг булаан авч толгойд нь нэг цохиод зугтаж, ойд хэвтвэл олдоно гэж бодоод голын урсгалд дээшээ харан хэвтэж, буугаа хөвүүлэн зөвхөн нүүрээ ил гаргаж хэвтжээ.

Хариулж байсан эр оргосныг чангаар зарлахад тарсан Тайчиуд дахин цугларч, өдөр мэт тунгалаг сартай шөнө Ононы ойг нэгжив. Тэнд дайран өнгөрсөн Сулдусын Сорхон шар голд хэвтэх Тэмүжинийг олж хараад, чиний нүдэнд гал, царайд гэрэл байгаа учраас л төрлүүд чинь атаархдаг юм, тэгсээр хэвт, би хэлэхгүй гэв. Дахин нэгжихээр буцахад тэрээр хүн бүр өөрийн замаар эргэн хайцгаая гэж ятгаж, дахин өнгөрөхдөө Тэмүжинд төрлүүд чинь шүдээ хурцлан ирж байна, болгоомжил гэж сануулав.

Тайчиуд гурав дахь удаагаа нэгжихээр буцахад Сорхон шар, гэгээн цагаан өдөр бүтэн хүнээ алдсан та нар харанхуй шөнө яаж олох вэ, өөр өөрийн замаар үзээгүй газраа хараад тараад маргааш дахин цуглая, буутай хүн хаашаа явах билээ гэж ятгав. Тэмүжинийг өнгөрөхдөө маргааш эргэж хайх тул бүгд тархах хүртэл хүлээ, дараа нь эх, дүү нараа хайж яв, хэн нэгэн үзвэл намайг харсан гэдгийг бүү хэл гэж захив.

Тэмүжин бүгдийг тарах хүртэл хүлээгээд, айл дамжин хонож байхдаа Сорхон шарын гэрт хоносон шөнө хоёр хүү Чимбай, Чулуун хоёр нь сэтгэлээсээ өрөвдөж, буугий нь тайлж амраасныг санав. Өнөөдөр бас Сорхон шар түүнийг хараад хэнд ч хэлэлгүй өнгөрсөн тул эдгээр хүмүүс л намайг аврах биз хэмээн бодоод, Онон мөрнөө уруудан тэдний гэрийг хайж явжээ.

Сорхон шарын гэрийг гүү саагаад үүр цайтал айраг бүлдэг чимээгээр нь таньдаг байсныг санаж, Тэмүжин бүлүүрийн чимээг сонсон хүрч ирэв. Сорхон шар яагаад эх, дүү нараа хайлгүй энд ирэв гэж загнахад Чимбай, Чулуун хоёр нь харцага бор шувууг бутанд шургуулбал бут л амийг нь аварна шүү дээ гэж эцгээ эсэргүүцэн, буугий нь хэмхлээд галд шатааж, гэрийн ард байсан ноостой тэрэгт нуун, дүү Хадаандаа хэнд ч ганц ч үг бүү хэл гэж даалгав.

Гурав дахь өдөр нь Тайчиуд хэн нэгэн нуусан байх гэж сэжиглэн, өөрсдийнхөө дунд эрэн хайцгаая гэж бие биенийхээ гэр, тэрэг, орны доогуур хүртэл нэгжив. Сорхон шарын гэрийн ард байсан ноостой тэрэгт авирч урд амсараас нь ноосыг ухан, ар тал руу дөхөж очиход Сорхон шар ийм халуунд ноосон дотор хэн тэсэх билээ гэсэнд, нэгжигчид тэргэнээс бууж яван оджээ.

Нэгжигчид явсны дараа Сорхон шар, чи намайг голомтын үнс мэт хийсгэх дөхлөө, одоо эх, дүү нараа хайж яв гэв. Тэрээр Тэмүжинд цагаан амтай зээрд сувай гүү унуулж, хоёр эхийн сүүгээр таргалуулсан хурга чанаж өгч, том жижиг хоёр савтай айраг барив; харин эмээл ч, хэтүүр ч өгөлгүй, зөвхөн нум, хоёр сум өгч мордууллаа.

Тэмүжин мордоод урьд хашлага босгож бэхэлж байсан газартаа хүрч, өвсөн дэх мөрийг дагаж Онон мөрнөө өгсөв. Баруунаас цутгах Кимурха горхиор дээшлэн явсаар Бэдэр хошууны Хорчухуй толгойд буусан байсан өөрийн хүмүүстэйгээ учирчээ.

Уулзсаны дараа тэд нүүж, Бурхан халдунаас урагш орших Гүрэлгү уулын Сэнгүр горхины хөвөөн дэх Хар зүрхэн уулын Хөх нуурт буув. Тэнд тарвага, оготно агнан идэж амьдарчээ.

Нэг өдөр дээрэмчид гэрийн дэргэдэх найман буурал агтыг нүдэн дээр нь хөөн одоход ах дүү нар явган тул хоцров. Тарвага агнаж явсан Бэлгүтэйн хөтлөн ирсэн богино сүүлт зээрд морийг унаж, гурав хоног мөр хөөсөн Тэмүжин дөрөв дэх өглөө нь гүү саан зогсох хурц залуутай учирна. Тэр залуу мөрийг зааж, савнуудаа өвсөнд нуугаад, эцгийг минь Нахуу баян гэдэг, би цорын ганц хүү нь Боорчи хэмээн хамт мордож, дахин гурав хонож их дугуй буурины захад бэлчиж байсан агтдаа хүрч, хамтдаа хөөн авчээ.

Дээрэмчид бүлэг бүлгээрээ хөөж, цагаан морьтой, уургатай нэг эр бусдаас тасран тэднийг гүйцэв. Боорчи нум сумаа өг, би харвалцъя гэсэнд Тэмүжин, чамайг миний төлөө хохирохоос эмээж байна гээд өөрөө эргэж харвалцав. Уургатай эр зогсон чиглүүлж байтал хоцорсон нөхөд нь гүйцэж ирсэн боловч нар шингэж бүрэнхий болоход тэд зогсоод бүрмөсөн хоцорчээ.

Тэд шөнөжин, дараа нь гурав хонож давхиад буцаж хүрэв. Тэмүжин, чамгүйгээр би энэ агтуудаа буцааж авах байсан уу, хуваая, хэдийг авах вэ гэхэд Боорчи, сайн хүн зовж ирсэн тул нөхөрлөсөн юм, олз болгож авах уу, эцэг Нахуу баяны эд хөрөнгө надад хүрэлцэнэ, авахгүй, тэгвэл миний тус ямар тус болох билээ гэж татгалзав.

Нахуу баяны гэрт хүрэхэд хүүгээ алдсан гэж уйлж байсан эцэг нь тэднийг гэнэт ирэхэд хүүгээ хараад уйлангаа бас загнав. Боорчи, сайн хүн зовж ирэхэд нөхөрлөж явсан юм, одоо ирлээ гээд өвсөнд нуусан савнуудаа авчирч, тэд хоёр эхийн сүүгээр таргалсан хурга алж, айраг ачин зам хоол болгож өгөөд, эцэг нь хоёр залууг үргэлж уулзаж бай, бие биенээ хэзээ ч бүү орхи гэж захив. Тэмүжин гурав хонож Сэнгүр горхин дахь гэртээ хүрэхэд Өэлүн эх, Хасар, дүү нар нь санаа зовж байсан бөгөөд түүнийг хараад баярлажээ.

Тэмүжин Бэлгүтэйтэй хамт Хэрлэн мөрнөө уруудан, есөн настайдаа айлчилж үзсэнээс хойш салсан Дэй сэчэний охин Бөртэ үжинийг эрж явав. Цэгцэр, Чихургу уулын хооронд нутагладаг Хонгирадын Дэй сэчэн түүнийг хараад ихэд баярлан, Тайчиуд төрлүүд чинь атаархаж байгааг мэдэж санаа зовж байлаа, одоо эцэст нь чамайг үзэж байна гээд Бөртэтэй нь ханилуулж, охиноо үдэн явсаар Хэрлэний Урах цөлийн тохойгоос буцав. Бөртийн эх Чотан охиноо Гүрэлгү уулын Сэнгүр горхин дахь Тэмүжиний гэрт хүргэж өгчээ.

Тэмүжин Чотаныг гэрт нь буцаагаад Бэлгүтэйг илгээж Боорчийг нөхөр болгон урив. Боорчи эцэгтээ ганц ч үг хэлэлгүй нуруу бөгтөр зээрд мориндоо үсрэн мордож, саарал ноосон нөмрөгөө ард нь шамлаад Бэлгүтэйтэй хамт ирэв. Ийнхүү анд нөхөрлөсний дараа тэд бат нөхөд болжээ.

Сэнгүр горхиноос нүүж Хэрлэн мөрний эхийн Бүргийн эрэгт буув. Чотаны бэрийн бэлэг болгон Тэмүжиний эхэд авчирсан хар булган дахыг Тэмүжин, Хасар, Бэлгүтэй гурав аваад, эцэг Есүхэйтэй анд байсан Хэрэйдийн Ван хан миний эцэг мэт хүн гэж үзэн, Туулын Хар шугуйд байсан түүнд хүргэж, эхнэр авсны бэлэг хэмээн барив. Ван хан ихэд баярлаж, дахийн хариуд чиний бутарсан улсыг чинь цуглуулж, тарсан ардыг чинь нэгтгэж өгье, бөөр нуруунд байдаг шиг итгэл цээжинд байх учиртай гэж амлав.

Бүргийн эрэгт байхад Урианхайн Жарчиудай өвгөн дархны хөөрөгөө үүрч, Зэлмэ хүүгээ хөтлөн Бурхан халдунаас ирэв. Тэрээр, та нар Онон мөрний Дэлүүн болдогт байхад Тэмүжинийг чинь төрөхөд булган нэхий өлгий бэлэглэсэн, энэ хүүгээ ч бас өгсөн боловч бага байсан тул буцааж авсан юм, одоо Зэлмэ чиний эмээлийг тохож, чиний хаалгыг нээх болтугай гээд хүүгээ гардуулав.

Хэрлэн мөрний эхийн Бүргийн эрэгт буусан үед, үүр цайх шаргал гэгээгээр Өэлүн эхийн гэрт зарцалж байсан Хоахчин эмгэн босож, эх минь, түргэн бос, газар доргиж туурайн чимээ сонсогдож байна, аюулт Тайчиуд ирэв үү, түргэн бос гэж дуудав.

Өэлүн эх, хөвгүүдийг түргэн сэрээ гэж хашхиран өөрөө ч яаран бослоо. Тэмүжин, Өэлүн, Хасар, Хачиун, Тэмүгэ отчигин, Бэлгүтэй, Боорчи, Зэлмэ тус бүр нэг морь барьж, Тэмүлэнг Өэлүн урдаа суулгаж, нэг морийг сэлгээ болгон хөтлөв. Бөртэ үжинд унах морь үлдсэнгүй.

Эртлэн хөдөлсөн Тэмүжин ах дүү нар Бурхан уул руу зорив. Хоахчин эмгэн Бөртэ үжинийг нуухаар бүхээгт хар тэргэнд суулган, эрээн ташаат үхэр хөллөж Тэнгэлиг горхиор өгсөж явтал үүр гэгээрэх үед цэргүүд хатируулан ирж тойрч, хэн бэ гэж асуув. Эмгэн, би Тэмүжиний хүн, их гэрт хонь хяргаж ирээд гэртээ харьж явна, гэр нь ойрхон, харин Тэмүжин байгаа эсэхийг анзаарсангүй, би ард талаас нь босч гарсан гэж хариулав.

Цэргүүд явсны дараа Хоахчин эмгэн үхрээ шавдуулан хөөж явтал тэргэний тэнхлэг хугарч, ойд явган зугтахаар шийдэх тэр агшинд мөнөөх цэргүүд эргэж ирэв. Тэдний нэгний ард Бэлгүтэйн эх хоёр хөлөө унжуулан суусан байлаа. Тэрэгт юу байна гэхэд ноос гэсэн боловч ахмадууд нь дүү, хөвгүүдээ буулгаж үзүүлэхэд бүхээгийн хаалгыг авмагц дотор нь эмэгтэй хүн сууж байсныг чирч буулган, хоёуланг нь мориных нь ард суулгаад, өвсөн дэх мөрийг дагуулан Тэмүжиний хойноос Бурхан уул руу хөөв.

Тэмүжинийг хөөн Бурхан халдуныг гурвантаа тойрсон боловч цутгах намаг, шигүү ойд орж чадалгүй, мөрөн дээр нь ирсэн ч гүйцсэнгүй. Мөнөөх гурван Мэргид нь Удуйт Мэргидийн Тогтоа, Уас Мэргидийн Даяр усун, Хаад Мэргидийн Хаатай дармала байв. Тэд Өэлүнийг урьд Чилэдүгээс булаасны өшөөг авахаар ирсэн бөгөөд, эмсийг нь булаан авч өшөөгөө авлаа хэмээлцээд Бурхан халдунаас бууж нутагтаа буцав.

Тэмүжин гурван Мэргид үнэхээр буцсан эсэхийг мэдэхээр Бэлгүтэй, Боорчи, Зэлмэ гурвыг гурав хоног мөшгүүлэн илгээж, тэднийг холдсоныг батлаад Бурхан уулаас бууж, цээжээ дэлдэн шүлэглэв: үен мэт сонор чихтэй, солонго мэт хурц нүдтэй Хоахчин эхийн ачаар би биеэ бүтэн авран, чөдөрлөсөн морь хөтлөн буга, хандгайн мөрөөр Халдунд авирч, хайлаас, бургасны мөчрөөр хоргодол хийж, бөөс, царцаа мэт өчүүхэн амиа хамгаалуулав хэмээв. Өглөө бүр Бурхан халдунд тахил өргөж, өдөр бүр залбирна, үр удам минь ч үүнийг санаж ийн үйлдэг гээд наран зүг харан бүсээ хүзүүндээ зүүж, малгайгаа гартаа барин цээжээ дэлдэж, ес мөргөн сацал өргөв.

Тэмүжин Хасар, Бэлгүтэй хоёрын хамт Туул голын Хар түнд буусан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж, гурван мэргид гэнэдүүлэн довтолж эхнэрийг нь булаасныг өгүүлэн, буцааж авч өгөхийг гуйна. Тоорил булган дах барьсны хариуд өгсөн амлалтаа сануулж, өөрөө хоёр түмнээр баруун гар болохоо хэлээд, Жамухад үг хүргэж хоёр түмнээр зүүн гар болгохыг, уулзах цаг газрыг Жамуха өөрөө товлохыг захив.

Хасар, Бэлгүтэй хоёр Жамухад Тэмүжингийн үг болон Тоорил ханы амлалтыг дуулгана. Жамуха анд нь өвдөж байгаагаа хэлээд, гурван мэргидийн ноёд тус бүр хаана нутаглаж буйг нэрлэн, тэднийг айдастай зантай хэмээн шоглосон урт шүлэг хэлнэ. Улмаар зэгсээр сал боож Хилго голыг гатлан, Тогтоагийн гэрийн тооно дээр бууж, гэр орныг нь нурааж мэргидийг үлдэлгүй устгахаар товлоно.

Жамуха дахин үг илгээж, тугаа тахин, хэнгэргээ дэлдэн, хурдан хүлгээ унаж, хуяг нөмрөн, сум нумаа хөвчилж бэлэн болсноо хоёр удаа зэрэгцүүлсэн шүлгээр өгүүлнэ. Дараа нь Тоорил хан Бурхан халдууны өврөөр гарч Тэмүжинтэй нийлэхийг, гурвуулаа Онон голын эхэн дэх Ботохан боорж хэмээх газар уулзахыг товлож, элч буцаана.

Хасар, Бэлгүтэй хоёр Жамухын хариуг Тэмүжинд, Тэмүжин Тоорил ханд дамжуулна. Тоорил хоёр түмнээр хөдлөхөд Тэмүжин түүний замыг чөлөөлж, Хэрлэний Бүргийн эргээс нүүн Түнгэлэгийн дагуу өгсөж Бурхан халдууны өврийн Тана горхинд буув. Тоорил хан, дүү Жаха гамбу хоёр тус бүр нэг түмнээр Химурхын Аил харагана хэмээх газар буухад Тэмүжин тэдэнтэй нийлэн хамт буужээ.

Тэмүжин, Тоорил хан, Жаха гамбу гурав Онон голын эхэн дэх Ботохан бооржид ирэхэд Жамуха гурав хоногийн өмнө ирчихсэн, хоёр түмнээ байлдааны жагсаалд оруулж хүлээж байв. Нүүр тулж бие биеэ таньмагц Жамуха цасан шуурга ч бай, бороо ч бай товлосон цагтаа ирэх ёстой, монголчуудын хувьд өгсөн үг тангараг мэт гэдгийг сануулан зэмлэхэд Тоорил хан буруугаа хүлээж, шийтгэх эрхийг Жамухад өгнө.

Ботохан боорожоос хөдөлж, сал хийн Хилго голыг гатлаад Буурын хээрт Тогтоа бэхийн буурийг дайрч, гэрийг нь нурааж эхнэр хүүхдийг нь бүрэн олзолж, ард түмнийг нь юу ч үлдээлгүй тонов. Гэвч голын хөвөөнд байсан загасчид, булганчид, анчид шөнөжин давхиж Тогтоад дайсан ирж явааг мэдэгдсэн тул Тогтоа, Дайр усун хоёр Сэлэнгийн уруудан Баргужингийн нутаг уруу цөөхүүлээ, биеэрээ л зугтан гарчээ.

Мэргидүүд шөнөөр Сэлэнгэ уруудан бутран зугтахад цэргүүд хойноос нь шахаж, олз хураасаар байв. Тэмүжин зугтаж яваа олны дунд явж Бөртийн нэрийг дуудахад тэдгээр хүмүүсийн дунд байсан Бөртэ дуу хоолойг нь таниад тэрэгнээс буун гүйж ирж, Хоохчинтойгоо хамт жолоо цулбуураас нь зуурав. Саран гэрэлтэй байсанд бие биеэ таньж тэвэрцгээгээд, Тэмүжин тэр даруй Тоорил хан, Жамуха хоёрт хайсанаа олсноо мэдэгдэн шөнийн хөөцөлдөөнийг зогсоож, тэндээ буужээ.

Уг явдлын учрыг эргэн өгүүлнэ: Уудуйдын Тогтоа бэхи, Уасын Дайр усун, Хаадын Хаатай дармала гурав, гурван зуун хүнтэйгээр Есүхэй баатар Өэлүнг Тогтоагийн дүү Их Чиледүгээс булаасны өшөөг авахаар мордсон бөгөөд Тэмүжинг Бурхан халдууныг гурвантаа тойрч байх үед Бөртийг олзолж, Чиледүгийн дүү Чилгэр бөхөд өгсөн байлаа. Зугтаж яваа Чилгэр өөрийгөө хэрээ, сар шувуутай зүйрлэн, эрхэм хатанд гар хүрснээсээ болж бүх мэргидийг гайд оруулсан хэмээн буруутгаж, хар толгойгоо алдахаас эмээн харанхуй хавцалд шургахыг хүсэн нөхдөө орхин оргоно.

Хаатай дармалыг барьж, модон буугуут зүүлгэн Бурхан халдун уруу хөтөлж явуулна. Бэлгүтэй эхээ ойролцоох айлд байгааг сонсоод очиход, урагдсан хониной дахтай эх нь баруун хаалгаар орж ирсэн хүүгээсээ зайлан зүүн хаалгаар гарч, хөвгүүд минь хаан болжээ гэдэг, харин би энд дорд хүнтэй ханилсан, яаж хөвгүүдийнхээ нүүр рүү харах билээ хэмээн хэлээд шигүү ойд орж алга болно; хайсан ч олдсонгүй. Бэлгүтэй мэргид угсааны хүн бүрийг эхийг минь авчир хэмээн годлиор харваж, Бурхан уулыг тойрсон тэр гурван зуун мэргидийг үр удмаар нь хүртэл устган, үлдсэн эмсийн зарим нь эхнэр, зарим нь боол болжээ.

Тэмүжин Тоорил хан, Жамуха хоёрт талархан хэлэхдээ, хаан эцэг, анд хоёр нь өөрийг нь нөхөр болгож авсан, тэнгэр газар хүчийг нь нэмсэн хэмээн өгүүлнэ. Улмаар өшөө хонзонт мэргидийн цээжийг хоосолж, элгийг нь хэрчиж, ор дэвсгэрийг нь хоослон, төрөл садныг нь устгаж, үлдсэн эмсийг нь олзоллоо, эдүгээ буцъя гэж айлдана.

Уудуйд мэргид сандран зугтах үед цэргүүд буурин дээр орхигдсон, нүдэндээ галтай, Хүчү нэртэй таван настай хүүг оллоо. Тэрээр булган малгай, гөрөөсний шилбэний арьсан гутал, үсийг нь арилгаж оёсон халиун арьсан хувцастай байв. Хүүг Өэлүн эхэд авчирч бэлэг болгон өгчээ.

Тэмүжин, Тоорил хан, Жамуха гурав хүчээ нэгтгэн онгичит тэргийг нь эвдэж, мэргидийн сайхан эмсийг олзолсны эцэст Орхон, Сэлэнгэ хоёрын хоорондох Талхун аралаас буцав. Тэмүжин Жамухатай хамт Хорхонаг жалга уруу нүүж, Тоорил хан Бурхан халдууны ар талаар Хөхөртү жалга, хоёр давааг өнгөрч ан хийсээр Туул голын Хар түн уруу буцжээ.

Тэмүжин Жамуха хоёр Хорхонаг жалгад хамт буугаад, урьд нь анд барилдаж байснаа дурсан, дахин анд болж хайрлалцъя гэж тохирно. Анх Тэмүжин арван нэгэн настайдаа Жамухаас гөрөөсний шагай авч, хариуд нь хүрэл шагай өгч анд болоод, Ононы мөсөн дээр шагай тоглодог байсан. Хожим хавар нумаараа харваж сурахдаа Жамуха хоёр настай тугалын хоёр эврийг зүсэж наан цоолсон исгэрэх сум, Тэмүжин арцан үзүүртэй годли солилцож хоёр дахь удаагаа анд болжээ.

Хоёул эртний хөгшдийн үгийг дурсан, анд нар нэг амьтай, бие биенээ орхидоггүй, амь тавьж хамгаалдаг гэдгийг сануулан дахин анд барилдана. Тэмүжин мэргидийн Тогтоагаас олзолсон алтан бүсээ Жамухад бүсэлж, олон жил үрээгүй хул гүүг нь унаа болгон өгөхөд, Жамуха Дайр усунаас олзолсон алтан бүсээ Тэмүжинд бүсэлж, эврийн ургацагтай ишиг цагаан морийг өгнө. Хорхонаг жалгын Хулдахар хадны өврийн навчит модны дэргэд анд барилдаж, найрлан цэнгэж, шөнө нь хоёул нэг хөнжилд хамт хэвтэв.

Тэмүжин Жамуха хоёр нэг жил бас хагас жил хамт хайрлалцан нутаглаад, зуны тэргүүн сарын арван зургаан, улаан тэргэл өдөр нүүхээр хөдлөв. Замд Жамуха уулын хормойд буувал адуучдад хоргодох газар болно, голын хөвөөнд буувал хонич хурганчдад идэш болно гэсэн санааг хэлэхэд Тэмүжин утгыг нь ойлгосонгүй, дуугүй өнгөрч, нүүдлийн голд тэргээ хүлээн хоцроод Өэлүн эхээс асуухаар очив. Эх нь юу ч хэлж амжаагүй байтал Бөртэ хариулж, Жамуха нөхдөөсөө амархан залхдаг, эдүгээ биднээс залхаж, эдгээр үг бидэн уруу чиглэсэн байна гэж хэлээд, буудал буулгүй шөнөжин нүүж бүрмөсөн салцгаая гэж зөвлөв.

Бөртийн үгийг бүгд зөвшөөрч, буудал буулгүй шөнөжин нүүхэд замдаа Тайчиудын буурийг дайран өнгөрөв. Тайчиуд айж сандран, тэр шөнөдөө замбараагүй хөдөлж Жамуха уруу нүүжээ. Тайчиудын дунд байсан Бэсүдийн буурин дээр орхигдсон Хөхөчү нэртэй бяцхан хүүг манайхан авч ирж Өэлүн эхэд өгөхөд эх нь өөртөө авч асрав.

Шөнөжин нүүсээр өглөө болоход Жалайрын Тохураун гурван ах дүү мөн шөнөжин давхиж хөөж ирснийг харав. Дараа нь Тархуд, Чаншиуд, Баяуд, Барулас, Мангуд, Арулад, Урианхан, Бэсүд, Сулдус, Хонхотан, Сүхэхэн, Нэүс, Олхонууд, Хоролас, Дөрвөн, Икирэс, Ноёхон, Оронар, Баарин зэрэг олон овгоос ноёд, ах дүүс өөрсдийн хүмүүстэйгээ ирж нэгдэнэ. Боорчугийн дүү Аруладаас, Зэлмийн дүү нар Чаурхан, Сүбээдэй Урианханаас гарч ахдаа нийлж, Хорчи, Үсүн өвгөн, Хөх цос гурав Мэнэн бааринаа дагуулан нэг айл болж ирэв.

Хорчи ирээд, өөрсдийг нь эрхэм Бодончарын олзолж авчирсан эхнэрээс гарсан хэмээн ярьж, Жамухатай нэг умайн ус гэдгээ хэлээд, тэнгэрийн бэлгэ тэмдэг үзэгдээгүй бол салахгүй байсан гэж өгүүлнэ. Түүний ярианаар шар үнээ ирж Жамухыг тойрон гэр тэргийг нь мөргөж, өөрийн эврээ хугалж эврийг минь өг хэмээн орилсон; эвэргүй шар бух гэрийн их гишгүүрийг тэргэндээ хөллөн Тэмүжинг даган чирч явахдаа тэнгэр газар хоёр зөвшилцөв, Тэмүжин улсын эзэн болно хэмээн хашхирсан гэнэ. Тэмүжин улсын эзэн болбол түмний ноён болгоно гэж амлахад Хорчи түүнд сэтгэл ханахгүй, гучин сайхан бүсгүйг чөлөөтэй авах, хэлсэн үгийг нь сонсох болзол нэмж тавина.

Хунан тэргүүтэй Гэнигэс нэг айл болж, Даритай отчигин, Жадарангийн Мулхалху, Үнжин, Сахайд нар мөн ирж нэгдэнэ. Жамухаас салж, Жүркиний Сорхоту жүркийн хөвгүүд Сача бэхи, Тайчу нар, Нэхүн тайшийн хөвгүүн Хучар бэхи, Хутула ханы хөвгүүн Алтан отчигин тус тусдаа нэг айл болж ирж, Химурхын Аил хараганад буусан Тэмүжинтэй нийлэв. Тэндээс нүүж, Гүрэлгү уулсын Сэнгүр горхины Хар зүрхэн уулын Хөх нуурт буужээ.

Алтан, Хучар, Сача бэхи гурав өөр хоорондоо зөвшилцөөд Тэмүжинд хандаж, чамайг хаан өргөмжилнө гэж хэлнэ. Хаан болбол дайсныг мөшгин манлай нь болж давшиж, гоо бүсгүйчүүд, эрхэм эхнэрүүд, ордон гэр, гадаад иргэдийн сайхан хацарт охид, сайн сүүжтэй агтуудыг хөтөлж авчирна, ав хийхэд араатан гөрөөсийг өмнөөс нь тойруулан цуглуулж өгнө гэж тангараглана. Дайны цагт зарлигийг зөрчвөл эд хөрөнгө, эхнэрээ алдаж хар толгойгоо газарт хаягдъя, амар цагт зөвлөгөөг эвдвэл нөхөд, эд хөрөнгө, эхнэрээсээ салж эзгүй хээр хаягдъя гэж андгайлаад, Тэмүжинг хаан болгож Чингис хаан хэмээн нэрлэв.

Хаан болсон Чингис ойр дотныхондоо алба хуваарилна. Боорчугийн дүү Өгөлэй чэрби, Хачиун тохураун, Жэтэй, Дохолху чэрби нар хорчин болж; Өнгүр, Сөйхэтү чэрби, Хадаан далдурхан нар өглөө оройн идээ ундыг хариуцах болж; Дэгэй хонио маллаж, дүү Хүчүгүр тэрэг сүйхийг, Дөдэй чэрби гэрийн зарц нарыг хариуцна. Хубилай, Чилгүтэй, Хархай тохураун, Хасар нар илд бариулж, сагсуугийн хүзүүг тас, ихэрхэгийн цээжийг сэт хэмээн зарлиг авч, Бэлгүтэй, Харалдай тохураун агтачин, Тайчиудай, Хуту морьчин, Мулхалху адуучин болж, Архай хасар тэргүүтэй дөрөв холын элч болов. Сүбээдэй хулгана, хэрээ, эсгий бүрхүүл, эсгий халхавч болж эзнээ хамгаална гэж шүлэглэн амлав.

Чингис хаан Боорчу, Зэлмэ хоёрт хандаж, өөрийг нь сүүдрээсээ өөр нөхөргүй байхад сүүдэр нь болж сэтгэлийг нь амруулсан, морины сүүлээс өөр ташуургүй байхад ташуур нь болж зүрхийг нь тайвшруулсан хэмээн өгүүлж, тэднийг сэтгэл цээждээ байлгана гэж хэлээд, эхнээсээ дэргэд нь байсан хоёрыг бүгдийн тэргүүнд тавина. Мөн тэнгэр газар хүчийг нь нэмж ивээхэд Жамухаас салж нөхөр болохоор ирсэн ахмадуудыг заяа буянт нөхөд минь хэмээн нэрлэж, тус бүрд нь албан тушаал хуваарилсныг хэлнэ.

Чингис хаан Тахай, Сүхэгэй хоёрыг элчээр илгээж, өөрийг нь хан өргөмжилсөн явдлыг Хэрэйдийн Тоорил ханд мэдэгдэв. Тоорил хариу үг илгээж, хүү Тэмүжинг маань хан болгосон нь ёсоор боллоо, монголчууд хангүй яахав гэж зөвшөөрөөд, хойшид тохирсон үгээ бүү эв, холбоогоо бүү зад, захаа бүү тас хэмээн гурван зэрэгцээ үгээр сануулна.

Чингис хаан Архай Хасар, Чаурхан хоёрыг Жамухад элчээр илгээв. Жамуха хариу үгээ Тэмүжинд бус, Алтан Хучар хоёрт хандуулж, хатгасан үгээр анд хоёрыг нь хагацуулсныг зэмлээд, урьд хамт байхад нь Тэмүжинийг яагаад хаан өргөөгүйг асуув. Одоо өгсөн үгэндээ хүрч, андынх нь сэтгэлийг амруулж, сайн нөхөр нь болохыг тэдэнд захив.

Жамухын дүү Тайчар Саарь хээрт байсан Жочи Дармалын адууг хулгайлан хөөж одов. Хамтрагчид нь зүрхшээхэд Жочи Дармала ганцаараа мөрдөж, шөнөөр адууныхаа зах руу ойртон, морины дэлэн дээр бөхийж явсаар Тайчарыг нуруу хагалам сумаар онож алаад адуугаа буцаан авчирлаа.

Дүү Тайчарынхаа өшөөг санан Жамуха Жадарыг тэргүүлж, арван гурван овгийг гурван түмэн болгон цуглуулаад Алаут Турхаутыг давж Чингис хаан руу дайрав. Икирэсийн Мүлхэ Тотаг, Боролдай хоёр Гүрэлгү ууланд байсан Чингист сонсгоход тэрбээр арван гурван хүрээгээ мөн гурван түмэн болгон угтав. Далан балжудад тулалдаж Чингис хаан ялагдан Ононы Жэрэнэ хавцалд ухарсан бөгөөд Жамуха буцахдаа Чоносын ноёдыг далан тогоонд буцалгаж, Нэүсийн Цагаан Уагийн толгойг тасдан морины сүүлнээс уяж чирэв.

Жамухын талаас Уруудын Жүрчэдэй, Мангуудын Хуйлдар нар отгоо тэргүүлэн Чингис хаанд ирж, Хонхотан Мөнлиг эцэг долоон хүүтэйгээ бас нэгдэхэд Чингис хаан бүх улс над руу эргэж байна хэмээн баярлав. Дараа нь Онон голын ойд Өэлүн эх, Хасар, Жүрхиний Сача бэхи, Тайчу нартай найр хийхэд айраг барих дэс дараа зөрчилдөж, Хорижин, Хуурчин хатан хоёр Сача бэхийн эцгийн бага эхнэр Эбэгэйгээс эхэлсэн гэж уурлан ахлагч Шихиүрийг зодов. Шихиүр "Есүхэй баатар, Нэхүн тайш хоёр үхсэн учраас л намайг ингэж зодож байна" хэмээн чангаар уйлав.

Найрыг манай талаас Бэлгүтэй, Жүрхиний талаас Бүри бөх зохион байгуулж, Бэлгүтэй хааны агтыг хариулан гадна зогсож байв. Хатагины нэгэн хүн уяа хулгайлахад Бэлгүтэй барьж авахад Бүри бөх хулгайчийг өмөөрч, бөхийн ёсоор нүцгэлсэн баруун мөрийг нь илдээр цавчив. Бэлгүтэй цусаа урсгасаар шархаа тоолгүй, дөнгөж эвлэрсэн садан төрлөөсөө бүү хагац хэмээн ахыгаа түр тэвчихийг ятгав.

Бэлгүтэйн үгийг Чингис хаан сонсолгүй, хоёр тал мод хугалж, айрагны хөхүүрийн бүлүүр шүүрэн зодолдож, Жүрхинийг дийлээд Хорижин, Хуурчин хатан хоёрыг булаан авав. Дараа нь эвлэрье гэж хэлүүлэхэд хатдыг буцаан өгөв. Элч солилцож байх зуур Хятадын Алтан хаан Татарын Мэгүжин сэүлт нар захирагдахгүй байсанд Онгин чинсанд цэрэг гарган довтлохыг тушааж, Онгин чинсан Татаруудыг мал сүрэгтэй нь Улз голыг өгсүүлэн туун ирж байгаа мэдээ Чингис хаанд хүрэв.

Чингис хаан Татарыг эцэг өвгөдийг маань хөнөөсөн хар дайсан хэмээж, завшааныг ашиглан хамтдаа цохихыг Тоорил ханд элчээр уриалав. Тоорил хан "хүүгийн минь үг зөв" хэмээн гурав хоногийн дараа цэргээ хуран ирсэн боловч Жүрхиний Сача бэхи, Тайчу нарыг зургаан хоног хүлээхэд ирсэнгүй. Хоёул Улз голыг уруудан Онгин чинсантай нийлж, Хусут шитүэн, Наратын шитүэнд хэрэм барин хоргодсон Татарыг эзэлж, Мэгүжин сэүлтийг тэндээ алж, Чингис хаан мөнгөн өлгий, том сувдаар чимсэн хөнжлийг нь олзлов.

Онгин чинсан Мэгүжин сэүлт алагдсаныг сонсоод ихэд баярлаж, Чингис хаанд жаут хури, Хэрэйдийн Тоорилд ван цол хайрлав; Ван хан хэмээх нэр эндээс эхтэй. Тэрбээр энэ их гавьяаг Алтан ханд айлтгаж, Чингист бүр дээгүүр цол хүртээх эсэхийг эзэн нь шийдэг хэмээгээд буцав. Тэр үеэр Чингис хаан, Ван хан хоёр Татарын олзыг тонож хувааж аваад тус тусын нутагтаа буцав.

Наратын шитүэнд хоргодсон Татарын буудлыг тонох үед орхигдсон бяцхан хүү олдов. Алтан ээмэгтэй, булган дотортой алтан хатгамал торгон хантаазтай тэр хүүг Чингис хаан Өэлүн эхдээ бэлэглэхэд эх нь "язгууртны хүү бололтой" хэмээв. Өэлүн эх түүнийг Шихихутуг гэж нэрлээд, таван хүүхдийнхээ дүү, зургаа дахь хүүхэд болгон өсгөв.

Чингис хааны Хариалт нуур дахь гэрийн буудалд үлдсэн хүмүүсээс Жүрхинчүүд тавыг нь нүцгэлж, арвыг нь алав. Чингис хаан Шихиүрийг зодсон, Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, хатдыг буцааж өгсөн, зургаан хоног хүлээхэд Татарын аянд ирээгүй бүхнийг нэг бүрчлэн дурсаад, Жүрхин дайсны талд оров хэмээн цэрэглэж, Хэрлэн мөрний Хөдөө арлын Долоон болдогт байсан тэднийг олзлов. Зугтсан Сача бэхи, Тайчу хоёрыг Тэлэт даваанд гүйцэж барихад тэд урьдын үгэндээ хүрээгүйгээ хүлээн зөвшөөрч хүзүүгээ тавьж өгсөнд Чингис хаан үгэнд нь хүргэн алж, цогцсыг нь тэндээ хаяв.

Сача бэхи, Тайчу хоёрыг устгасны дараа Чингис хаан Жүрхиний буудалд эргэн ирж улсыг нь нүүлгэхээр завдахад Жалайрын Тэлэгэт баяны гурван хүү тэнд байжээ. Гүн Уа хоёр хүү Мухулай, Буха хоёроо, Чулуун хайч хоёр хүү Түнгэ, Хаши хоёроо "босгыг чинь орхивол шөрмөсийг нь тас цавч, элгийг нь ухаж хая" хэмээх яруу тангаргаар өргөв. Чингис хаан Жэвхэг Хасарт өгсөн бөгөөд Жэвхэ Жүрхиний буудлаас Борохул хэмээх бяцхан хүүг авчирч Өэлүн эхэд бэлэглэв.

Өэлүн эх дөрвөн олдмол хүүг өөрийн гэрт өсгөв: Мэргидийн буудлаас олдсон Гүчү, Тайчиудын Бэсүдээс олдсон Хөхөчү, Татарын буудлаас олдсон Шихихутуг, Жүрхиний буудлаас олдсон Борохул. Эх нь энэ өнчдийг хөвгүүддээ өдөр харах нүд, шөнө сонсох чих болгохоос өөр хэн болгох билээ хэмээн яруу үгээр хэлж, гэртээ тэжээн өсгөжээ.

Жүрхин нэр хаанаас гаралтайг энд тайлбарлав: Хабул хааны долоон хүүгийн ууган нь Өхин барах, түүний хүү Сорхату Жүрхи байв. Хабул хаан ууган хүүдээ гэж өөрийн улсаас элгэндээ цөстэй, харваанд эрхий сайтай, зоригтой, ууртай, ур ухаантай эрсийг ялган өгсөн бөгөөд тэдний омог хатуугаас Жүрхин хэмээх нэр гарчээ. Ийм омогтой улсыг Чингис хаан эзэмдэж, Жүрхин овгийнхныг устган, улсыг нь өөрийн харьяат болгов.

Чингис хаан нэгэн өдөр Бүри бөх, Бэлгүтэй хоёрыг барилдуулав. Урьд Бэлгүтэйг ганц гар, ганц хөлөөр унагадаг байсан Бүри бөх энэ удаа зориуд унасан бөгөөд Бэлгүтэй Чингис хааны доод уруулаа хазсан дохиог ойлгоод захнаас нь татан, өвдгөөрөө дарж нурууг нь хугалав. Бүри бөх "хааны эмээж зориуд унасандаа амиа алдлаа" хэмээн хэлээд үхсэн бөгөөд Хабул хааны ач Бүри ах дүүсийн ёсыг алгасан Барахын омогт хөвгүүдтэй нөхөрлөсөн нь энэ төгсгөлд хүргэсэн ажээ.

Тахиа жил Хатагин, Салжиуд нэгдэж, Дөрвөн, Татар, Икирэс, Хонгирад, Хорлос, Найманы Буйруг хан, Мэргидийн Тогтоа бэхийн хүү Хуту, Ойрадын Худуга бэхи, Тайчиудын Таргутай Хирилтуг, Ходун Өрчин, Ауч баатар зэрэг олон овог Алхуй булганд чуулав. Азарга, гүү хоёрын нурууг зэрэг цавчиж тангараг тавьсны эцэст Эргүнэ голыг уруудан, Хан голын бэлчирийн хошуунд Жадарын Жамухыг гүр хаан өргөмжилж, Чингис хаан, Ван хан хоёрыг довтлохоор шийдэв. Хорлосын Хоридай энэ мэдээг Гүрэлгү ууланд байсан Чингис хаанд хүргэж, Чингис Ван ханд дамжуулахад Ван хан тэр даруй цэргээ хөдөлгөн ирэв.

Ван ханыг ирүүлсний дараа Чингис хаан, Ван хан хоёр Жамухын эсрэг хамтдаа Хэрлэнг уруудан хөдлөв. Чингис талаас Алтан, Хучар, Даридай, Ван хан талаас Сэнгүм, Жаха Гамбу, Билгэ бэхи манлайлж, Энэгэн гүйлэт, Чэгчэр, Чихүрхү гурван газар харуул тавив. Уткиад ирээд буух эсэхээ ярилцаж байтал Чихүрхүгийн харуулаас дайсан ойртлоо гэсэн мэдээ ирж, тэд Жамухын мангалай болох Ауч баатар, Найманы Буйруг хан, Мэргидийн Хуту, Ойрадын Худуга бэхи нартай тулгарч хашгиралдсан боловч орой болсон тул "маргааш байлдана" гээд үндсэн хүчиндээ буцаж хонов.

Маргааш нь цэргээ илгээж, Хөйтэнд тулгаран байлдав. Уруудан, өгсөн шахалцаж жагсаалаа сэлбэх зуур Буйруг хан, Худуга бэхи хоёр жадын шидээр шуурга оруулахыг завдсан боловч шуурга нь эргэж өөрсдийнх нь дээр буув. Урагшлах аргагүй болсон тэд хавцалд унаж, "биднийг тэнгэр хайрласангүй" хэмээн ярилцаад тарж бутрав.

Найманы Буйруг хан Алтайн өврийн Улуг тагийг зорьж, Мэргидийн Хуту Сэлэнгэ рүү, Ойрадын Худуга бэхи Шисгис голын ой руу, Тайчиудын Ауч баатар Онон руу тарав. Жамуха өөрийг нь хаан өргөмжилсөн улсаа тонож Эргүнийг өгсөн буцахад Ван хан түүнийг мөрдөж, Чингис хаан Ауч баатрыг Ононы зүг хөөв. Ауч баатар, Ходун Өрчин нар Ононы цаад талын Улэнгүт турас хэмээх газар цэргээ жагсааж, орой болтол тасралтгүй тулалдсаны эцэст хоёр цэрэг тулалдсан газраа зэрэгцэн хонож, зугтаж ирсэн олон бас тэндээ хүрээлэн буув.

Тэр байлдаанд Чингис хаан хүзүүний судсанд шархдаж, цус нь тогтохгүй хүнд байдалд оров. Зэлмэ шөнөжингөө өтгөрсөн цусыг нь сорж, залгиж, хаяж, өөр хүнд итгэлгүй дэргэд нь сахин хэвтсэн бөгөөд шөнө дунд өнгөрөхөд хаан сэхээрч цангасныг хэлэхэд Зэлмэ малгай, гутал, хувцсаа тайлж, өмдөөрөө зэрэгцэн буусан дайсны хүрээнд орж, айраг олдоогүй тул бүтээлэгтэй нэг сав тараг авчирч, уснаас нэмж найруулан гурван удаа уулгав. Өглөө нь цусны шалбааг, нүцгэн явсан учрыг хаан асуухад Зэлмэ учрыг тайлбарлаж, Чингис хаан Мэргидээс Бурхан халдунд аврагдсанаас эхлэн гурван удаагийн ачийг нь сэтгэлдээ хадгална хэмээв.

Гэгээрэхэд зэрэгцэн хоносон дайсны цэрэг шөнөөр тарж, зугтаж чадахгүй хүрээлэн буусан хүмүүс л үлдсэн байв. Тэднийг эргүүлэн авчрах зуур улаан дээлтэй нэгэн эмэгтэй нурууны оройноос "Тэмүжин!" хэмээн чангаар дуудан уйлж байсныг хаан өөрөө сонсоход тэр нь Сорхан шарын охин Хадаан байж, нөхрийг нь цэргүүд алжээ; Чингис хаан хатируулан очиж тэвэрсэн боловч нөхөр нь аль хэдийн үхсэн байлаа. Маргааш нь Тайчиудын Төдөгийн нөхөр байсан Сорхан шар, Зэв хоёр ирж, хүзүүн дэх модыг минь буулгасан ачтай атлаа яагаад хожимдов гэж хаан зэмлэхэд Сорхан шар эхнэр хүүхэд, мал хөрөнгөө Тайчиудын гарт үлдээхээс эмээснээ хэлж, хаан "зөв хийжээ" гэв.

Чингис хаан Хөйтэнгийн тулалдаанд шахалцан жагсаалаа сэлбэж байх үед уулын оройгоос сум харваж, цагаан амтай хул морийнх нь хүзүүний нугаламыг тас цохисон нь хэн болохыг асуув. Жирхоадай тэр сумыг би харвасан хэмээн нуулгүй хүлээж, хэрэв амьд үлдээвэл гүн усыг хагалж, гялтгар чулууг бутлан хааны төлөө довтолно хэмээх яруу тангараг тавив. Чингис хаан урьдын дайсан хүн ихэвчлэн бие хэлээ нуудаг атал энэ хүн үйлдлээ нуулгүй хэлж байгаа тул нөхөр болгож болно хэмээгээд, түүнийг Зэв гэж нэрлэн дэргэдээ авсан нь Зэв Тайчиудаас ирж Чингис хааны нөхөр болсон түүх ажээ.

Чингис хаан тайчиудыг бут цохиж, Аучу баатар, Хотон Өрчэн, Худуудар зэрэг тайчиуд угсааны эрчүүдийг үрийнх нь үр хүртэл голомтын үнс мэт хийсгэн устгав. Тайчиудын албат ардыг нүүлгэн авч, Хуба хад хэмээх газар өвөлжжээ.

Ничүгүд Баарины Ширгүэт өвгөн хоёр хүү Алаг, Наяагийн хамт ойд нуугдаж явсан тайчиудын ноён Таргутай Хирилтугийг барив. Таргутайн хөвгүүд эцгээ булаахаар хөөж ирэхэд өвгөн түүн дээр сууж хутга зөрүүлсэнд, Таргутай өөрөө хөвгүүдээ буцаахдаа өнчирсөн бяцхан Тэмүжиныг эзэнгүй буурин дээрээс авч тэжээж сургасан тухайгаа өгүүлж, Тэмүжин намайг үхүүлэхгүй гэв. Замд Наяа 'жинхэнэ эзнээ барьж очвол бид үнэнч бус хүмүүс хэмээн цавчигдана' хэмээн ятгаж, Таргутайг суллан явуулсанд Чингис хаан тэдний бодлыг зөв хэмээж, Наяаг өршөөн хайрлав.

Чингис хааныг Дэрсүтэд байхад хэрэйдийн Жаха гамбу нөхөр болохоор ирж, дайрч ирсэн мэргидийг хамтдаа няцаагаад, хэрэйдийн Түмэн Түбэгэн, Олон Донхайд хэмээх тархай хоёр бүлгийг дагаар оруулав. Ван хан урьд эцгийнхээ дүү нарыг алж, авга ах Гүр ханаас зайлан Хараун хавцлаар зуухан хүнтэй зугтаж Есүхэйд ирсэн бөгөөд Есүхэй цэрэг мордон Гүр ханыг Хашин зүг хөөж, Ван ханы улсыг эргүүлж өгснөөр тэр хоёр анд болжээ.

Ван ханы дүү Эрхэ хар ахаасаа зугтан найманы Инанча ханд оров. Ван хан гурван хотыг өнгөрөн Хар Хятаны гүр ханд хүрч, тэндээсээ бас урваад уйгур, тангуд нутгийг тойрон, таван ямаагаа сааж, тэмээгээ судаслан ядуу зүдүү явсаар Гүсэүр нуурт ирэв. Чингис хаан эцэг Есүхэйтэй анд байсныг эргэцүүлж Тахай баатар, Сүхэгэй жэүн хоёрыг элчээр илгээгээд өөрөө Хэрлэнгийн эхнээс золгож, алба хураан тэжээж, тэр өвөл Хуба хад буув.

Ван ханы дүү нар, ноёд нь түүний зан авирыг муулж, долоон настайдаа мэргидэд олзлогдож үр тариа нүдэж явсан, арван гуравтайдаа татарын Ажай ханд эхтэйгээ баригдаж тэмээ хариулж явсан, найманаас айж Чуй мөрний гүр ханд очоод бас урвасан, сохор шаргал ганц морьтой ядуу буцсан намтрыг нь дурсан 'үүнийг яах вэ' хэмээн зөвлөлдөв. Алтун Ашуг үгийг тушаасанд Ван хан хуйвалдагчдыг хүлж авчирсан бөгөөд Жаха гамбу ганцаараа найманд зугтав. Ван хан тэдний нүүр рүү нулимж дөнгийг нь тайлахад, гэрт байсан бүх хүн бас нулимжээ.

Хуба хад өвөлжөөд, нохой жилийн намар Чингис хаан Далан Нэмүргэст цагаан татар, алчи татар, дутаут, аруухай татарыг байлдав. Байлдахын өмнө 'олзонд зогсохгүй, ухарвал довтолсон газраа эргэж ирнэ, эс ирвэл цавчина' хэмээх зарлигийг ноёдтойгоо хамтран гаргасан бөгөөд татарыг Улхуй Шилүгэлжид хүртэл цохин тонов. Алтан, Хучар, Даридай гурав зарлигийг зөрчиж олзонд зогссонд Жэбэ, Хубилай хоёрыг илгээж, авсан адуу эд хөрөнгийг нь бүхэлд нь хураан авчээ.

Чингис хаан төрөл садангаа нэг гэрт цуглуулан зөвлөлдөж, эцэг өвгөдийнхөө өшөөг авахын тулд татаруудыг тэрэгний тэнхлэгийн бөгөөнд хэмжиж, түүнээс өндрийг нь бүгдийг алж, үлдсэнийг нь боол болгон хуваая хэмээн шүлэглэн шийдэв. Бэлгүтэй уг шийдвэрийг татарын Их Чэрэнд алдсанаас татарууд хэрэм босгож, монгол цэрэг хоёр ч удаа ихээр хохирсны эцэст татаруудыг устгав. Чингис хаан Бэлгүтэйг их зөвлөлгөөнд оруулахаа больж, гаднын хэрэг болон хулгай худлын заргыг шийдвэрлүүлэхээр тушаажээ.

Чингис хаан татарын Их Чэрэний охин Есүхэн хатныг авсанд, Есүхэн 'миний эгч Есүй надаас дээр, хаанд зохилтой' хэмээж, эгчээ олдвол суудлаа тавьж өгнө гэж амлав. Цэргүүд Есүйг өөрт нь өгсөн хүргэнтэй хамт ой руу орж явахад нь олж авчирахад хүргэн нь зугтав. Есүхэн үгэндээ хүрч эгчдээ суудлаа тавьж өгсөнд Чингис хаан Есүйг хатдын дээд зэрэгт оруулжээ.

Татарыг устгасны дараа Чингис хаан Есүй, Есүхэн хоёрын дунд суун архи ууж байтал Есүй хатан гүнзгий санаа алдав. Хаан үүнийг бодоод Боорчу, Мухулай нартаа тушааж, цугласан хүмүүсийг ургаар нь эгнүүлж, өөрийн бүлэгт үл багтах хүнийг ялгуулахад нэгэн залуу эр тусдаа үлдэв. Тэр нь Есүйн урьдын хүргэн бөгөөд оргоод хүн олны дунд мэдэгдэхгүй байх гэж эргэж ирснээ хэлэхэд, Чингис хаан 'тагнахаар ирсэн' хэмээн тэр даруй цавчуулав.

Мөнөөх нохой жил Чингис хаан татарыг дайлж байхад Ван хан мэргидийг дайлж, Тогтоа бэхийг Баргужин нам руу хөөж, ууган хүү Төгүс бэхийг алж, Тогтоагийн Хутугтай, Чаалун хоёрыг эхнэрүүдийнх нь хамт олзлон, Хуту, Чулуун хоёр хүү болон улсыг нь тонов. Гэвч тэр олзноос Чингис хаанд юу ч өгсөнгүй.

Чингис хаан, Ван хан хоёр найманы Гүчүгүдийн Буйруг ханыг дайлахаар Улуг таг уулын Сохог усанд хүрэв. Буйруг тулалдалгүй Алтайг давж зугтахад хөөж, Үрүнгү голын уруу Хум Шингир хүртэл нэхэв. Замд Буйругийн харуулын ноён Ёди Тублугийн эмээлийн ганз тасран баригдсан бөгөөд Буйругийг Кишил Баш нуурт гүйцэж хөнөөв.

Буцаж явахад найманы алдарт баатар Хөгсөү Сабраг Байдараг мөрний бэлчирт цэргээ жагсаан угтав. Чингис хаан, Ван хан хоёр ч цэргээ жагсаасан боловч орой болсон тул 'өглөө байлдъя' хэмээн байлдааны жагсаалаар хонов. Гэтэл Ван хан буусан газартаа гал асаагаад тэр шөнөө Хар Сэүл голын өгсүү нүүн одов.

Ван хантай хамт нүүж явсан Жамуха, Тэмүжин найманд эртнээс элч илгээсээр байна, өнөөдөр бидэнтэй хамт ирсэнгүй хэмээн хов оруулж, өөрийгөө нэг газраа суудаг болжмор, андаа нүүдлийн шувуутай зүйрлэсэн дөрвөн мөрт шүлгээр Ван ханд хандав. Үбчигийн Гүрин баатар шулуун сэтгэлт ахыг чинь ингэж хов зөөж гүтгэх нь буруу хэмээн зэмлэжээ.

Чингис хаан өглөө эрт байлдахаар харвал Ван ханы буусан газар хоосон болсныг үзээд, 'биднийг үхэгсдийн тахилын үлдэгдэл мэт хаяжээ' хэмээн хэлж, тэндээсээ хөдлөв. Эдэр, Алтай хоёрын бэлчирээр гол гаталж, Саарь хээрт бууж, Хасартай хамт найманыг тоох хэрэггүй хүмүүс хэмээн үзэх болов.

Хөгсөү Сабраг Ван ханыг нэхэж, хүү Сэнгүмийн эхнэр болон улсыг нь олзлохын дээр Тэлэгэт даваанд байсан Ван ханы улс, мал сүргийн хагасыг авч буцав. Тэр үймээнд Ван хантай хамт байсан мэргидийн Тогтоагийн хөвгүүд Хуту, Чулуун хоёр өөрсдийн ардыг дагуулан Сэлэнгэ мөрний уруу эцэг рүүгээ одов.

Тонуулгасан Ван хан Чингис хаанд элч илгээж, 'хүү минь, дөрвөн хүлгээ явуулж улсыг минь буцааж өгөөч' хэмээн гуйв. Чингис хаан Боорчу, Мухулай, Борохул, Чулуун баатар дөрвийг илгээсэнд, Улаан хутад мориныхоо гуяанд сум тусган баригдах гэж байсан Сэнгүмийг аварч, улс, эхнэрийг нь бүрэн эргүүлж авчрав. Ван хан 'урьд нь эцэг нь, одоо хүү нь миний алдсан улсыг буцаав, энэ ачийг Тэнгэр газар мэдтүгэй' гэжээ.

Ван хан 'би өтөлж байна, өөд болбол улсыг минь хэн захирах вэ, дүү нар минь дорой, ганц хүү Сэнгүм минь байхгүйтэй адил' хэмээж, Тэмүжиныг Сэнгүмийн ах болгож эцэг хүү болохоор шийдэв. Тэд Туул голын Хар түнд уулзаж эцэг хүү хэмээн зарлав: учир нь Ван хан урьд Есүхэйтэй анд болсон юм. Дайсан руу хамт довтолж, ан гөрөөг хамт хөөнө, хортой могой мэт хов зөөгчийн үгэнд орохгүй, амаа амандаа, нүүрээ нүүрэндээ тулган ярьж л итгэлцэнэ хэмээн хос мөрөөр андгайлав.

Чингис хаан 'хайрын дээр хайр нэмье' хэмээн Сэнгүмийн дүү Чаур бэхийг хүү Зүчид гуйж, хариуд нь өөрийн охин Хожин бэхийг Сэнгүмийн хүү Тусахад өгье гэв. Сэнгүм өөрийгөө хэт өндөрт тавьж, манай охин очвол үүдэнд зогсоно, тэдний охин ирвэл хоймор суух болно хэмээн доромжлон хэлж, Чаур бэхийг өгсөнгүй. Энэ үгнээс болж Чингис хаан Ван хан, Нилха Сэнгүм хоёрт хандах халуун сэтгэлээ алджээ.

Гахай жилийн хавар Жамуха, Алтан, Хучар, Хартаадын Эбүгэжин, Ноякин, Сөгээний Тоорил, Хачиун бэхи нар үг нэгдэж, Жэжээр өндөрийн хойд талын Бэрхэ элст Нилха Сэнгүмд очив. Жамуха 'Тэмүжин анд минь найманы Таян хантай нууц элч солилцож байна, аманд нь эцэг хүү гэсэн ч зан нь өөр' хэмээн гүтгэж, довтлох аваас хажуугаас нь цохихоо амлав. Алтан, Хучар хоёр Өэлүн эхийн хөвгүүдийг алъя гэж, Хартаадын хоёр гар хөлийг нь хүлье гэж, Тоорил улсыг нь булааж авахыг зөвлөж, Хачиун бэхи хаашаа ч дагана хэмээн тус тус тангараглав.

Нилха Сэнгүм эдгээр үгийг Сайхан Төдээгээр дамжуулан эцэг Ван ханд хүргэсэнд, Ван хан 'Тэмүжин хүү минь бидний түшиг байсаар ирсэн, түүнийг муулбал Тэнгэр биднийг хайрлахгүй, Жамухагийн хэл гулгамтгай' хэмээн эсэргүүцэж элчийг буцаав. Сэнгүм хоёр гурав удаа хүн явуулаад ятгаж чадалгүй өөрөө очиж, 'та цагаан сүүнд ханиалгаж, хар маханд боогдох насанд хүрэхэд эцэг Хурчахус Буйруг ханы чинь цуглуулсан улсыг тэр бидэнд захируулах уу' хэмээн зэмлээд, үүд түлхэн гарч одов. Хүүгийнхээ сэтгэлийг алдахаас эмээсэн Ван хан түүнийг эргүүлэн дуудаж 'чадахаараа хий, чи мэд' гэжээ.

Сэнгүм нар Чаур бэхийн бэлгийн найранд урьж байгаад тэр дороо барих хуйвалдаан хийж, Ван хантай ам нэгтгэн Чингис хаанд элч илгээв. Чингис хаан арван хүнтэй хөдөлж замд Мөнлиг эцгийн гэрт хоносонд, Мөнлиг 'урьд өгөхгүй гэсэн хүмүүс яагаад одоо өөрсдөө урьж байна вэ, хавар мал турсан, адуугаа тарга авахуулъя гэж хэлүүлээд болгоомжил' хэмээн сануулав. Чингис хаан өөрөө очилгүй Бухатай, Хиратай хоёрыг найранд илгээж буцсанд, Сэнгүм нар 'биднийг мэдчихлээ, маргааш эрт бүсэлж барья' хэмээв.

Алтаны дүү Их Чэрэн гэртээ ирээд 'маргааш эрт Тэмүжиныг барихаар шийдсэн, энэ мэдээг хүргэсэн хүнд ямар шагнал буух бол' хэмээн ярьсныг эхнэр Алаг ит нь зэмлэсэн ч, сүү оруулж ирсэн адуучин Бадай сонсчихов. Бадай нөхөр Хишлигтээ хэлсэнд, Хишлиг очиж шалгахад Их Чэрэний хүү Нарин Хээн сум зассаар шөнө мордохоор хоёр морь уяхыг тушаав. Хоёр адуучин тэр хоёр морийг унаж, хурга нядлан орныхоо дэвсгэр модоор чанаж идээд шөнөжин давхиж, Чингис хааны гэрийн ард ирж сонссон бүхнээ хэлэв.

Бадай, Хишлиг хоёрын сонордуулгад итгэсэн Чингис тэр шөнөдөө ачаа тэвсээ орхин хөнгөрөн зугтаж, Зэлмэг Мау өндөрийн ар талд арын хамгаалалтад үлдээгээд Халахалжид элсэнд амарна; Алчидайн хоёр адуучин Улаан бурхадаар хөөцөлдөн ирэх дайсны тоосыг цаг тухайд нь олж хараад сэрэмжлүүлнэ. Онг хантай хамт давшиж явсан Жамуха "хэн байлдах вэ" гэсэн асуултад Уруут, Мангуд хоёрыг л болгоомжлох ёстой хэмээн шүлэглэн хариулахад Онг хан Жирхин, Түмэн түбэгэн, Дунхаяд, мянган хишигтэн, эцэст нь их цэргээ дараалан довтлохоор жагсаана. Цэргийг нь жагсаа гэж тушаасанд гомдсон Жамуха "надаас дутуу хүн байна" хэмээн бодож, байлдааны бүх бүтцийг андаараа Чингист нууцаар мэдэгдэнэ.

Чингис Уруутын Зүрчидэйг манлайд явуулъя гэж хэлэхэд өмнө нь Мангудын Хуйлдар сэцэн "би андынхаа өмнө байлдана, өнчрөх үрсийг минь анд минь бодог" хэмээн өргөдөж, хоёул цэргээ Чингисийн урд жагсаана. Уруут, Мангуд хоёр Жирхинийг бут цохих ба Ачиг ширун Хуйлдарыг жадлан унагахад Мангуд эргэн түүнийг хамгаална; Зүрчидэй Түмэн түбэгэн, Дунхаяд, мянган хишигтнийг дараалан дийлнэ. Сэнгүм зөвшөөрөлгүй дайрч улаан хацраараа сум оногдон унахад Хэрэйдүүд бүгд эргэн түүнийг хүрээлж, нар уулын оройд хүрэхэд Чингисийн цэрэг шархадсан Хуйлдараа авч ухран, орой нүүж холд хононо.

Шөнөжин жагсаалаа задлалгүй хонож, үүрээр тоо бүрдүүлэхэд Өгэдэй, Борохул, Боорчу гурав дутна; Чингис "Боорчу, Борохул хоёр үнэнч нөхөр учир Өгэдэйгээс салахгүй, амьд ч үхсэн ч хамт байна" гэж хэлнэ. Дайсан хөөж ирвэл байлдана хэмээн морьдоо оруулж, бэлэн байдалтай өнжинө. Гэгээрэхэд хойноос нэгэн хүн ойртож ирэхэд нь харвал Боорчу байх ба тэрээр морио сумдуулж, явган зугтаж яваад орхигдсон ачааны эмээл олж унаад цэргийнхээ мөрөөр дагаж ирснээ өгүүлнэ.

Удалгүй өөр нэг хүн хөл нь савсайн ойртож, харахад ганц хүн мориндоо явж байгаа мэт санагдана; ойртож ирэхэд Борохул амны хоёр буланд цус нь урссан, Өгэдэйг өмнөө суулгасан байлаа. Өгэдэйн хүзүүний судас сум оногдож, бүлэн цусыг нь Борохул амаараа сорон замдаа хаяж явжээ. Чингис нулимс унагаж сэтгэл нь өвдөж, яаравчлан гал түлүүлж шархыг нь түлэн эмчилж, унд олж уулгана; дайсны тоос эргэж холдсоныг Борохул хэлэхэд "хөөж ирсэн бол байлдах байсан, зугтаж байгаа юм бол цэргээ хуран дараа байлдана" хэмээн Улхуй шилүгэлжид өгсөж, Далан нэмүргэст ирнэ.

Эхнэр хүүхдээ орхин Хадаан далдурхан хойноос ирж, Онг ханы үгийг дуулгана: хүү Сэнгүм нь учумаг сумаар улаан хацар руугаа оногдож унахад Онг хан "хөдөлгөхгүй байвал зохих хүнийг хөдөлгөж, хатгахгүй байвал зохих хүнийг хатгаж, хүүгийнхээ хацар руу хадаас хадуулав" хэмээн харамсаж, тэр дороо хамтдаа дайрахыг санажээ. Ачиг ширун түүнийг няцааж, олон залбирлын эцэст төрсөн хүүгээ хайрлахыг сануулаад, Монголчуудын ихэнх нь Жамуха, Алтан, Хучартай хамт өөрсөдтэй нь байгаа, Тэмүжинтэй үлдсэн цөөхөн хүн зүгээр л нэг морь унаж, нэг модны сүүдэрт амьдардаг, эрт орой нэгэн цагт хуурай аргал шиг хормойдоо түүж авчирна гэж хэлэхэд Онг хан зөвшөөрч, хүүгээ бүү сэгсрээрэй гэж захин байлдааны газраас буцна.

Далан нэмүргэсээс хөдөлж Халх голыг уруудан цэргээ тоолоход хоёр мянга зургаан зуун хүн байв: мянга гурван зуу нь Чингистэй баруун эргээр, мянга гурван зуу Уруут, Мангудтай зүүн эргээр явна. Хоол хүнс хайж ан агнан явахад шарх нь эдгээгүй Хуйлдар Чингисийн сануулгыг үл тоон ан хөөж, шарх нь сэдрэн нас барна; Чингис түүнийг Халх голын Ор мөрөнгийн Хэлтгий хаданд оршуулна.

Халх гол Буйр нуурт цутгах газар Онгирадын ноён Тэргэ эмэл нар байгааг мэдсэн Чингис Зүрчидэйг Уруутын цэрэгтэй илгээж, "Онгирад эртнээс охид, ач охиныхоо гоо үзэсгэлэнгээр амьдардаг гэдэг бол дагаж бууна, эсэргүүцнэ гэвэл байлдана" хэмээх үг дуулгана. Онгирадууд байлдалгүй бууж өгсөн тул Чингис тэдний эд хөрөнгөнөөс юу ч хөндсөнгүй.

Түнгэ горхины зүүнтээ буудалласан Чингис Архай хасар, Сүгэгэй зэүн хоёроор Онг ханд урт үг илгээж, "ямар гомдлоор намайг айлгав, ядуу хөвгүүд, бэргэдээ ч амар унтуулахгүй яав" хэмээн зэмлэн асууж, хортой могойн хов сонсохгүй, амаараа амандаа хэлэлцэж итгэлцэнэ гэсэн тангаргаа сануулж, өөрийгөө хоёр гишгүүрт тэргэний нөгөө гишгүүр, хоёр дугуйт тэргэний нөгөө дугуй нь байсан гэж зүйрлэнэ. Дараа нь Онг ханы бүхий л амьдралыг тоочно: хаан суугаад дүү нараа алсан, авга Гүр хангаас зугтаж Есүхэйд аврагдсан, Хар Хятадын гүр хангаас урвалдаж, Уйгур Тангудын нутгаар ядран нэг сохор морьтой ирсэн, Мэргидийн олзыг бүгдийг өгсөн, Хөгсөү сабрагтай тулах шөнө гал асаагаад орхин явсан, Найманд ард нь тонуулахад "дөрвөн хүлэг"-ээ илгээн Сэнгүмийг ба ард олныг нь аварсан. Эцэст нь гомдлынхоо учрыг тайлбарлах элч илгээхийг шаардана.

Онг хан эдгээр үгийг сонсоод "Би нүгэлт хүн байна, хүүгээ орхиж ёсоо орхилоо, түүнээс салж журмаа алдлаа" хэмээн сэтгэл нь өвдөж хариулна. Хэрэв хүүгээ хараад муу санаа агуулбал цус нь ийнхүү урсах болтугай хэмээн тангараглаж, сум зорох хутгаараа чигчий хуруугаа хатган цусаа гоожуулж, жижиг хусан хайрцагт хийгээд "үүнийг хүүд минь өг" гэж элчээр илгээнэ.

Чингис анд Жамухад "чи намайг үзэж ядсандаа хаан эцэг бид хоёрын хооронд хагарал үүсгэв; урьд түрүүлж боссон нь хаан эцгийн хөх аягаар уудаг байсныг би түрүүлж уусанд чи атаархав, эдүгээ чи ууж бай, гэвч хэдийг тэвчих вэ?" хэмээн илгээнэ. Алтан, Хучар хоёрт хандаж, урьд нь Нэхүн тайшийн хүү Хучарыг, Хутула ханы хүү Алтаныг, Бартан баатрын хөвгүүд Сача, Тайчу нарыг хаан бол гэсэнд бүгд татгалзсаны эцэст өөрөө хаан суусныг сануулж, хэрэв тэд хаан болсон бол манлайд явж ямар олз, охид, сайн морьд авчирч, хад, эрэг, талын ан гөрөөсийг хэрхэн туун өгөх байсныг шүлэглэн хэлнэ. Одоо Онг ханы сайн нөхөр нь бай, нөхөрсөгөөс амархан залхдаг гэж хэлүүлж болохгүй, гурван голын эхэнд хэнийг ч бүү суулга гэж захина.

Чингис "дүү" гэж дуудсан То'орилд захиа илгээж, түүнийг яагаад тэгж дууддагийн учрыг удмаар нь тайлбарлана: Тумбинай, Чарахай лингү хоёрын олзолж авчирсан Огда боол, түүний хүү Сүбэгэй боол, түүний хүү Хөхөчү хирсаан, түүний хүү Егэй хонтахар. Чи бол түүний хүү. Онг ханд "би чамд хүн ард өгье" гэж байнга бялдуучилдаг чинь хэний ард вэ, Алтан, Хучар нар миний ардыг хэнд ч захируулахгүй; чи бол миний элэнц өвгийн босго сахисан боол, хуланц өвгийн үүд сахисан боол учраас чамайг "дүү" гэдэг юм гэж хэлүүлнэ.

Сэнгүмд илгээсэн үгэндээ Чингис "би хувцастай төрсөн хүү, чи нүцгэн төрсөн хүү атал хаан эцэг хоёуланг адил үзсэн; чи миний хоёрын дунд орох вий гэж атаархаад намайг хөөв" гэж хэлээд, эцгийнхээ сэтгэлийг бүү зов, амьд байхад нь хаан суух санаагаа бүү ярь хэмээн сануулж, Бэлгэ бэхи, Төдөен нарыг элчээр илгээхийг хүсээд, Онг хан, Сэнгүм, Жамуха, Алтан, Хучар, Ачиг ширун, Хачиун нар тус бүр хоёр хоёр элч илгээхийг шаардана. Сэнгүм эсрэгээр доог тохуутай хариулж, Тэмүжин хэзээ ч "хаан эцэг", "анд" гэж хэлээгүй, харин "хөгшин алуурчин", "сартагийн хонины сүүл эдэлсэн бөө Тогтоа" гэж хэлдэг байсан, эдгээр үг бол дайны өмнөх үг хэмээн тулааны тэмдэг босгож, морьдоо тарга авахуулахыг тушаана; Архай хасар буцаж ирэн үгийг нь дуулгах ба Сүгэгэйн эхнэр хүүхэд То'орилд байсан тул тэрээр эргэж зүрхлэлгүй үлдэнэ.

Чингис нүүж Балжуна нуурт буудаллах гэж байхдаа Чоос чахааны Хорулас нартай яг тэндээ тааралдаж, тэд байлдалгүй бууж өгнө. Мөн Онгудын Алахуш дигит хуригаас ирсэн Асан хэмээх сартуул худалдаачин цагаан тэмээтэй, мянган ирэг туун, булга хэрмний арьс худалдан авахаар Эргүнэ голыг уруудаж яваад, Балжуна нуурт хонио услахаар ирж Чингистэй уулзана.

Мөн тэр Балжунад Хасар эхнэр, Егү, Есүнгэ, Туху гурван хүүгээ Онг хан дээр орхиж, цөөхөн нөхөдтэй, биеэсээ өөр юмгүй болсон байдалтай "ахтайгаа нийлнэ" хэмээн хайж, Хараун жидуны нурууг туулан, олохгүй тэнэж арьс шөрмөс идсээр эцэст нь Чингистэй уулзана. Чингис баярлан хүлээн авч, Онг ханд элч илгээхээр тохирно: Хасарын нэрээр "ахаа хараад олсонгүй, мөрийг нь хайгаад олсонгүй, дуудсан дуу минь хүрсэнгүй, шороо дэрлэн одод ширтэн хэвтэж байна, эхнэр хөвгүүд минь танайд байна, итгэлт хүн явуулбал буцаж очно" гэсэн үгийг Жэүрэдийн Халиудар, Уриангхайн Чахурхан хоёроор дамжуулна. Уулзах газраа Хэрлэнгийн Архал гэүги хэмээн товлоод, Зүрчидэй, Архай хоёрыг түрүүлж туршуулан цэргээ хөдөлгөнө.

Халиудар, Чахурхан хоёр Онг ханд хүрэхэд тэрээр нимгэн ноосон бүрээстэй алтан майхнаа босгож, юу ч сэжиглэлгүй найрлаж байв; Хасарын үг гэж дуулгахад "тэгвэл Хасар ирэг" гэж хэлээд Итүргэнийг барьцаа болгон хамт илгээнэ. Товлосон Архал гэүгид ойртоход Итүргэн олон цэргийн бараа хараад буцан зугтахыг Халиудар хурдан морьтой боловч барьж зүрхэлсэнгүй, урд хойноос нь боон саатуулах ба удаан морьтой Чахурхан хойноос сумын хол зайнаас алтан эмээлт хар морийг нь бөгсөнд оноход мал нь суга суулаа. Барьж авчирсан Итүргэнтэй Чингис ганц ч үг солилгүй "Хасарт аваачиж өг, өөрөө шийдэг" гэж хэлэхэд Хасар мөн юу ч дуугаралгүй цавчиж, шарилыг нь хаяв.

Онг хан алтан майхандаа найрлан сэрэмжгүй байгааг элч нар хэлэхэд Чингис зөвшөөрч, Зүрчидэй, Архай хоёрыг түрүүлж туршуулаад шөнөжин аялан Жэжээр өндөрийн Жэр хавцалд байсан Онг ханы буурийг бүсэлнэ. Гурван өдөр гурван шөнө байлдсаны эцэст Хэрэйдүүд ядран бууж өгөх ба Онг хан, Сэнгүм хоёр шөнөөр хэрхэн зугтсан нь мэдэгдээгүй далд одно. Хамгийн удаан тэмцсэн Жирхиний Хадаг баатар эзнээ нүдэн дээрээ барихгүйн тулд байлдсанаа хэлэхэд Чингис "эзнээ орхиж чадалгүй зугтаах зав олгосон эр бол нөхөрлөх зохистой хүн" хэмээн алалгүй өршөөж, түүнийг зуун жирхиний хамт Хуйлдарын эхнэр хүүхдэд алба хаалгаж, төрөх хөвгүүд нь мөн үргэлжлүүлэн зарагдаж, охид нь эцэг эхийнхээ дураар бус Хуйлдарын гэр бүлд үйлчлэхээр тогтоно; Хуйлдар сэцэн түрүүлж ам нээж хэлсний ачаар түүний үр удамд өнчний хишиг олгохоор зарлиг болгоно.

Хэрэйд иргэнийг бут цохисны дараа Чингис хаан тэднийг олон зүг тарааж хуваарилав. Сулдусын Тахай баатарт гавьяаных нь төлөө зуун жиргиныг өгч, Ван ханы дүү Жаха гамбугийн ууган охин Ибаха бэхийг өөртөө авч, бага охин Сорхагтани бэхийг Тулуйд өглөө. Жаха гамбуг тэргэнийхээ нөгөө гангаар үзэж, харьяат албатыг нь салгалгүй бүрэн үлдээв.

Чингис хаан Бадай, Хишилиг хоёрын гавьяаг өргөмжилж, Ван ханы алтан гэр, алтан аяга сав, тэдгээрийг сахиж байсан хүмүүсийг нь хамт өгч, онхожид хэрэйдийг харуул болгов. Үр удмынх нь үр удам хүртэл дархан эрх эдэлж, хорлого зүүж, ёслолын дарс уун, олз, ангаа өөрсдөө авах эрхтэй болгож, хойч хаад минь энэ гавьяаг мартаж болохгүй хэмээн зарлиг буулгав. Түбэгэн, Донхайд, Жиргин зэрэг хэрэйдийн аймгуудыг хувааж, тэр өвлийг Абжиа Хөдэгэрт өнгөрөөв.

Ван хан, Сэнгүм хоёр бие мулталж зугтав. Цангасан Ван хан Дидиг сахалын Нэгүн усанд ус уухаар очоод найманы хилийн харуул Хори сүбэчид баригдаж, өөрийгөө Ван хан гэж хэлсэн ч тэр итгэлгүй, танилгүй тэндээ алав. Сэнгүм говьд орж, хулан агнаж байхад ахтач Хөхөчү нь эзнийхээ морийг хөтлөөд зугтахад эхнэр нь дагалгүй үлдэж, ядаж алтан аягыг нь буцааж өг хэмээв. Чингис хаан ирсэн Хөхөчүг жинхэнэ эзнээ орхисон хүнд хэн итгэх вэ хэмээн цаазалж, эхнэрийг нь өршөөв.

Найманы Таян ханы эх Гүрбэсү Ван ханы толгойг авчруулж, том цагаан эсгий дээр залан, бэрүүдээрээ ёслол үйлдүүлж, хуур хөгжимдүүлэн, ёслолын дарсаар өргөл өргөв. Толгой инээв хэмээн Таян хан гишгэж бутлахад Хөгсөү сабраг зэмлэн, нохойн хуцаан муу болов, эцэг Инанча билгэ хан чинь чамайг сул төрсөн гэж хэлж байсан хэмээн шүлэглэн сануулав. Таян хан дорнын цөөн монголчуудын хорлогыг булаана, тэнгэрт нар сар хоёулаа байдаг ч газарт хоёр эзэн байж болохгүй гэж сагсуурахад эх нь монголчууд өмхий үнэртэй, бузар хувцастай, охидыг нь авчирч гараа угаалгаад сүү сааль саалгах нь дээр хэмээн дооглов.

Хөгсөү сабраг сануулсан ч Таян хан Торби ташийг онгудын Алахуш дигит хурид элчээр илгээж, баруун гар болохыг санал болгоход тэр татгалзаад, Юхунан хэмээх элчээр Чингис хаанд сэрэмжлүүлэг хүргүүлэв. Тэр үед Чингис хаан Тэмээн хээрт агнаж, Түлхин Чэүтийг бүсэлж явжээ. Агнаан дээрээ зөвлөлдөхөд агт минь турлаг хэмээн олон хүн эргэлзэвч Отчигин ноён миний агт тарган гэж эсэргүүцэж, Бэлгүтэй ноён амьд байхад хорлогоо булаалгаж яах вэ, найманы сагсуу яриаг далимдуулан яг одоо мордъё хэмээн үг хэлэв.

Чингис хаан Бэлгүтэйн үгийг зөвшөөрч, агнаанаас буцаад Абжиа Хөдэгэрээс нүүн Халх мөрний Ор мөрөнд Хэлтгий хаданд буув. Цэргээ тоолж, мянга, зуу, аравт болгон хуваарилж, мянгат, зуут, аравтын ноёдыг томилж, Дөдэй, Дохолху, Өгэлэ, Толун, Бучаран, Сөйхэтү гэсэн зургаан чэрбийг таван. Ноёдын болон энгийн иргэдийн хөвгүүд, дүү нараас чадварлаг, төрх сайтайг сонгож наян хэвтүүл, далан турхаг бүрдүүлэн, Архай хасарт зоригтнуудаас мянган цэрэг сонгуулж, Өгэлэ чэрбийг Худус халчантай хамтран турхагийг захируулав.

Чингис хаан хорчин, турхаг, тогооч, үүдэнч, ахтачдын өдрийн жижүүрийн журмыг тогтоов: нар шингэхээс өмнө хэвтүүлд ээлжээ тавьж, өөрсдөө агт руугаа гарч хононо; хэвтүүл өргөөг тойрон хэвтэж, үүдийг сахина; өглөө шөл уух үед хорчид, турхаг хэвтүүлд мэдэгдэнэ. Гурван өдөр гурван шөнийн ээлж дуусахад солигдох боловч солигдсоны дараах шөнө дахин хэвтүүлдэнэ хэмээв. Ингэж мянгадаа зохион байгуулж, чэрби томилж, хэвтүүл, турхагаа бүрдүүлээд Халх мөрний Хэлтгий хаднаас найман руу мордов.

Хулгана жилийн зуны тэргүүн сарын арван зургаанд буюу улаан тэргэлийн өдөр сүлдээ тахин мордов. Хэрлэнгээр өгсөж, Зэв, Хубилай хоёрыг урьдчилан харуулд илгээв. Саарь хээрт найманы харуул монгол харуулын турьхан эмээлтэй цагаан морийг барьж аваад, монголын агт туранхай юм байна гэж шүүрдэв. Дөдэй чэрбийн зөвлөснөөр цэрэг тус бүр таван газар гал түлж, оддоос ч олон гал асаахад найманы харуул Ханхархан уулнаас хараад монголчууд өдрөөс өдөрт олширч, гал нь оддоос олон байна хэмээн Таян ханд мэдэгдэв.

Таян хан Хангайн Хачир усанд байхдаа хүү Хүчүлүгт элч илгээж, монголчуудын агт туранхай гэдэг ч гал нь оддоос олон тул тэд олон байна, Алтайн цаагуур ард түмнээ нүүлгэж, нохойн байлдаан хийн уруу татаж, монголын агтыг ядрааж, өөрсдийнхөө таргыг гүйцээгээд эргэж нүүр рүү нь цохих нь дээр хэмээв. Хүчүлүг эцгээ 'эмэгтэй Таян' хэмээн бүдүүлэг шүлгээр доромжилж, зүрх алдсан гэж хэлүүлэв. Таян ханы жанжин Хори сүбэчи эцэг Инанча билгэ хан дайсанд нуруугаа хардаггүй байсныг сануулан зэмлээд, тэнгэр газар монголд цаг заяа өгчээ, бид дууслаа хэмээн хорлогоо цохин, тусдаа одов.

Таян хан Тамираар уруудан Орхоныг гатлаж, Нахуу хадны зүүн хажуугаар Чахирмаутад хүрэхэд Чингис хаан хараад жагсаж, өөрөө манлайд, Хасар голд, Отчигин сэлгээ адуунд гарав. Найман Нахуу хад руу ухрахад Таян хан хажууд нь байсан Жамухаас ойртон ирэгсдийг дараалан асууна. Жамуха шүлэглэн хариулна: хүний махаар тэжээгдэж, төмөр гинжээр хүлэгдсэн 'дөрвөн нохой' буюу Зэв, Хубилай, Зэлмэ, Сүбээдэй; цуст хувцсыг тайлдаг урууд мангуд; хатсан зэс шиг цоолгүй анд Тэмүжин; хүний махаар өссөн, могой лугаа төрсөн Жочи хасар; хамгийн бага, оройтож босдог ч хоцордоггүй Отчигин. Хариулт бүрийн дараа Таян хан улам дээш уул өөд ухарна.

Жамуха найманаас салж, андадаа элч илгээн, миний амны үгэнд Таян хан толгойгоо алдан уул өөд авирлаа, эсэргүүцэх зориг нь тасарлаа, анд минь болгоомжил хэмээн шүлэглэн мэдэгдэв. Чингис хаан үдшээр Нахуу хадыг бүслэн хонож, шөнө зугтахыг завдсан найманчууд хадан дээрээс унаж, бие бие дээрээ ялзарсан модны овоо мэт дараалан үхэв. Маргааш нь Таян ханыг дуусгав. Хүчүлүг цөөн хүнтэй тусдаа зугтаж, Тамирт хүрээлэн буусан ч тогтож чадалгүй улам холдов. Алтайн өвөр бэлээр найманыг бут цохиход Жамухатай хамт байсан жадаран, хатагин, салжиуд, дөрвөн, тайчиуд, онгират нар бууж өгөв. Гүрбэсүг авчруулж, монгол өмхий үнэртэй гэж байсан биз хэмээн зэмлээд эхнэрээ болгов.

Мөнөөх хулгана жилийн намар Чингис хаан Мэргидийн Тогтоа бэхитэй Хараадалын эхэнд байлдаж, түүнийг тэндээс хөөж, иргэдийг нь Саарь хээрт эзлэв. Тогтоа хөвгүүд Худу, Чулуун болон цөөн хүнтэйгээ бие мулталж зугтав. Даир усун охин Хулан хатнаа Чингис хаанд өргөхөөр явж байхад баарины Наяа ноён замын аюулыг зөвлөн гурван өдөр гурван шөнө саатуулсан тул хаан хилэгнэн, нарийн байцаалт хийлгэж, энэ хэргийг хууль болгов. Хулан хатан өөрөө гэрчилж, эцэг эхийн минь төрүүлсэн биеийг хаан үзэг гэж хэлүүлэхэд байдал түүний хэлсэнчлэн тогтоогдож, Наяагийн тангараг ч батлагдав. Хаан хоёуланг өршөөж, Наяаг үнэнч хүн хэмээн том үүрэг хүлээлгэхээр болов.

Мэргидийг эзэлсний дараа Чингис хаан Тогтоа бэхийн ууган хүү Худугийн хатан Дөрэгэнийг Өгэдэйд өгөв. Тайхал хэрэмд бэхлэн боссон мэргидийг Сорхан шарын хүү Чимбай дарж, Тогтоа өөрөө Найманы Хүчлүгтэй нийлэн Эрчис мөрний Бухдармын эхэнд тулалдахдаа санамсаргүй сумаар оногдож унахад хөвгүүд нь толгойг нь тас цавчин авч зугтав. Ялагдсан найман, мэргид Эрчисийг гатлахдаа олноороо живж, амьд гарсан нь Уйгур, Харлугаар дамжин Хар Хятаны гүр хаан руу, Хангин Кимчагийн нутгаар зайлж, өмнө нь бууж өгөөд дахин боссон мэргидийг Чингис хаан нэг аймаг байлгах саналаасаа буцаж бүрмөсөн тараан суулгав.

Мөнөөх Үхэр жил Чингис хаан Тогтоагийн хөвгүүд Худу, Хал, Чулуун нарыг эцэс төгсгөлд нь хүртэл мөшгүүлэхээр Сүбээдэйг төмөр тэргээр хангаж илгээв. Тэнгэрт нисвэл шонхор болж бариарай, газар ухвал төмөр зэс болж ухаж хөөгөөрэй, тэнгист шумбавал шүүрдэг тор болоорой хэмээн зүйрлэн зарлигдаад, замд агтаа тураахгүй, хүнсээ шавхахгүй, ан хөөж тэнэхгүй байх ёсыг цэрэгтээ хатуу мөрдүүлэхийг тушаав. Бага байхад нь Гурван мэргид Бурхан халдуныг гурав тойрч айлгасныг санаж, тэр дайсныг гүн ёроолд нь хүртэл хөөхийг захиад, хол ч ойрхон мэт, харагдахгүй ч нүдэн дээр мэт бод гэж үдэв.

Найман, мэргидийг бут цохисны дараа Жамуха улсаа алдаж, зөвхөн таван нөхөртэй үлдэн Танлу ууланд зэрлэг хонь агнаж идэж байтал нөхөд нь түүнийг барьж Чингис хаанд авчрав. Жамуха эзнээ барьсан боолуудын тухай шувууны зүйрлэлээр хос шүлэг илгээж, анддаа буруу шийдэхгүй байхыг сануулахад Чингис хаан "эзнээ барьсан хүнийг хэн нөхөр болгох билээ" гээд тэднийг үр хойчид нь хүртэл тэр дор нь цавчуулав. Дараа нь Жамухыг тэрэгний хоёр эш мэт хамт явахыг урьж, Халхалжид элст Ван ханы үгийг сануулж, найманыг үгээрээ айлгасан хоёр ачийг нь дурдав.

Жамуха Хорхонагийн хөндийд анд болж, ул мартагдашгүй үг солилцож, нэг нөмрөг доор хамт хэвтэж байснаа дурсаад, хоёр хоорондоо орсон хэн нэгний хатгалгаас болж бүрмөсөн салсанаа, нүүрнийхээ арьс хуушрах ичгүүрээс болж анддаа очиж чадаагүйгээ шүлэглэн өгүүлэв. Нөхөр болох цаг нь өнгөрсөн, эдүгээ би захны бөөс, энгэрийн өргөс мэт л болно гэж татгалзаад, цус гаргалгүй хурдан алж, ясыг минь өндөр газар тавибал үр хойчийг чинь мөнхөд ивээнэ гэж гуйв. Чингис хаан Далан балжудын хэрэг, Жэрэнэгийн амыг сануулж, амьд үлдээхийг санал болгосныг нь татгалзсаныг хэлээд, гуйсны дагуу цус гаргалгүй алж, шарилыг нь ёсчлон оршуулав.

Эсгий туургат бүх улс захирагдсаны дараа Бар жил Онон мөрний эхэнд чуулж, есөн хөлт цагаан туг босгон Чингист хаан цол өргөв. Мухалайд гуй ван цол өгч, Найманы Хүчлүгийг мөшгөн барихаар Жэбийг илгээв. Улсаа байгуулахад хамт зүтгэсэн хүмүүсээ шагнана гэж зарлаад, мянгад болгон хуваан мянгатын ноёд томилж, Мөнлиг эцэг, Боорчу, Мухалай, Хорчи нараас эхлэн урт нэрсийн жагсаалт үргэлжилнэ. Ойн иргэдийг эс тооцвол монгол улсын мянгатын ноёд ерэн тав болов.

Шихихутаг Боорчу, Мухалай хоёрыг дуудахаар илгээгдэхдээ, өлгийд байхаасаа хааны босгонд өсч, эрүүнд нь сахал ургатал өөр хэнийг ч бодоогүй, нэг ч алдаа хийгээгүй би тэднээс дутуу зүтгэсэн үү гэж шагнал нэхэв. Чингис хаан түүнийг зургаа дахь дүү минь хэмээн дүү нартайгаа адил хишиг хүртээж, есөн ялыг нь уучлахаар болоод, нүд чих минь бол гээд бүх улсыг эх, дүү, хөвгүүддээ хуваарилах болон шүүн таслах эрхийг өгөв. Шийдвэрээ хөх бичээст дэвтэрт бичиж ном болгон үлдээ, үр хойчид минь хүртэл хэн ч үүнийг бүү өөрчил гэж зарлигдахад Шихихутаг дүү хүний хувьд адил хувь авахын оронд шавар хэрэмт хотын иргэдийг гуйхад хаан "чи өөрөө шийд" гэв.

Чингис хаан Мөнлиг эцэгт хандаж, надтай хамт төрж, хамт өссөн заяат хүн чи хэдэн удаа тусалж хамгаалав хэмээн өгүүлэв. Тэдгээрийн нэг нь Ван хан, Сэнгүм хоёр худ ургийн хурим хэмээн хуурч урихад замд нь Мөнлигийн гэрт хононгуут явахыг нь болиулсан явдал бөгөөд тэгээгүй бол би эргэлдэх ус, дүрэлзэх галд шууд орох байсан гэв. Тэр ачийг үр хойч хүртэл хэн ч мартах учиргүй хэмээн гэрийнхээ энэ талын хамгийн дээд суудлыг өгч, жил сар бүр зөвлөлдөж, өглөг хишиг хүртээж, үр хойчийг нь хүртэл дэмжихээ амлав.

Чингис хаан Боорчуд хандан, найман хул халиун агт хулгайлагдаж гурван хоног мөрдөж явтал уулзсан, чи гүү саалиа өвсөнд нуун, эцэгтээ ч хэлэлгүй хамт мөшгөж, өөр агт унуулж, дахин гурван хонон дайсны хүрээнээс агтаа сэм эргүүлж авчирсан гэж дурсав. Нэг хүү нь байсан чи намайг юу гэж мэдээд зөвхөн зоригт зүрхнийхээ учир нөхөр болов гэж хэлээд, Бэлгүтэйг илгээхэд ирсэн, Гурван мэргид Бурхан халдуныг тойрох үед хамт тойрсон, Далан нэмүргэст татаартай нүүр тулан хонож бороо шаагихад эсгий нөмрөгөө дээр нь барьж, хөлөө нэг л удаа сэлгэн шөнөжин зогссоныг сануулав. Боорчу, Мухалай хоёр намайг зөвд түлхэж, бурууг болиулж энэ сууринд хүргэсэн гээд бусдаас дээр суулгаж, есөн ялыг нь уучлан, Алтай хүртэлх баруун гарын түмний ноёноор томилов.

Чингис хаан Мухалайд хандаж, Хутула хааны бүжиглэдэг байсан Хорхонагийн саглагар модны дэргэд буудаллах үед тэнгэрийн зөн Мухалайд илэрхий болсныг, түүнчлэн эцэг Гүүн хуагийн ачийг санаж тэр дороо түүнд үг өгснөө дурсав. Тиймээс Мухалай бусдаас дээгүүр суудалд заларч, бүх улсын гуй ван болох бөгөөд энэ нь Мухалайн үр хойчийг хүртэл үргэлжилнэ хэмээн зарлигдав. Ингээд гуй ван цолыг өгч, Хараун жидун уул хүртэлх зүүн гарын түмний ноёноор томилов.

Чингис хаан Хорчид хандаж, надад зөн зөгнөж хэлсэн чи бага наснаас минь эхлэн нойтонд нойтныг, хүйтэнд хүйтнийг надтай хамт эдэлж, буянт сүнс мэт дагаж явлаа гэв. Тэр үед чи зөн бүтвэл гучин эм авъя гэж хэлсэн бөгөөд одоо бүтсэн тул бууж өгсөн иргэдийн сайн эм охидоос гучийг сонгон ав хэмээн зарлигдав. Мөн өөрийнх нь удирдаж байсан гурван мянган баариныг Адархины чинос, Төөлөс, Тэлэнгүд нараар нөхөж түмэн болгож, Таха, Ашиг нартай хамт эзэмшүүлж, Эрчис мөрөн дагуу чөлөөтэй нутаглан ойн иргэдийг эрхэндээ оруулж захир, зөвшөөрөлгүй хөдөлсөн нь бол алахаас бүү эргэлз гэж тушаав.

Чингис хаан Журчидэйд хандаж, Халхалжид элст хэрэйдтэй байлдан ялалт эргэлзээтэй байхад Хуйлдарын тангарагласан үүргийг чи гүйцэтгэж, жиргин, түбэгэн, дунхайд, Хори шилэмүний мянган хишигтнийг цохин, Сэнгүмийн улаан хацрыг сумаар оносноор мөнх тэнгэр надад хаалга нээж жолоо сулласан гэж магтав. Балжуна нуурын ус уугаад хэрэйдийг бут цохиход найман, мэргид сүр нь мохож бутарсан, дараа нь дахин дайсагнасан Жаха гамбүг Журчидэй заль хэрэглэн барьж устгасныг хоёр дахь ач гэв. Шагналд Ибаха бэхийг эхнэрээр өгч, түүний ордон дахь ёсыг үр хойчид минь хүртэл бүү хөндөгтүн гэж захиад, инжийн хоёр зуун боолоос зуу болон Ашиг төмөр түшмэлийг өөртөө үлдээж, дөрвөн мянган урууд Журчидэйд захируулав.

Чингис хаан Хубилайг хүчирхэгсдийг өмнөө бөхийлгөсөн хэмээн магтаад, Хубилай, Зэлмэ, Зэв, Сүбээдэй дөрвийг «дөрвөн нохой» минь гэж нэрлэн, зааж илгээсэн газарт нь чулуу хад бутлан хүрдэг тухай шүлэглэн өгүүлэв. Дөрвөн хүлэг болох Боорчу, Мухулай, Борохул, Чулуун баатар дэргэд байж, Уруудын Зүрчидэй, Мангудын Хуилдар цэрэгтэйгээ өмнө нь зогсох үед сэтгэл нь бүрэн амардаг байсныг дурсаад цэргийн бүх хэргийг Хубилайд даатгав. Зөрүүд занг нь болиулаагүйн улмаас мянга аваагүй Бэдүүнийг Хубилайтай хамт зөвшилцөн мянга захируулж, хожим түүний зан үйлийг шалгана гэв.

Чингис хаан Гэнигэсийн Хунаныг харанхуй шөнийн чоно, тодхон өдрийн хар хэрээтэй зүйрлэн магтаж, нүүхэд зогсдоггүй, буухад хөдөлдөггүй, харь хүнд ч, өшөөт дайсанд ч өөр нүүр үзүүлдэггүй хүн гэв. Боорчу, Мухулай тэргүүтэй ноёд, Дөдэй, Дохолху зэрэг чэрбүүд Хунан, Хөх Цос хоёртой зөвшилцөлгүйгээр юу ч бүү үйлд хэмээн тушаав. Ууган хүү Зүчийн дор Хунан Гэнигэсээ тэргүүлж түмний ноён болох бөгөөд Хунан, Хөх Цос, Дэгэй, Үсүн өвгөн дөрөв нь үзсэн сонссоноо нуудаггүй дөрвүүл хэмээн нэрлэв.

Чингис хаан Зэлмэд хандан, эцэг Жарчиудай өвгөн хөөрөгөө үүрч Бурхан халдунаас бууж ирээд, Онон мөрний Дэлүүн болдогт Тэмүжинийг төрөхөд булган нэхий өлгий бэлэглэсэн, тэр үед Зэлмэ өлгийтэй нярай байсныг дурсав. Босгын зарц, үүдний нөхөр болсон Зэлмэ надтай хамт төрж, хамт өссөн, ач гавьяа нь олон гэж хэлээд, есөн ял хүртэл цээрлүүлэхгүй байхаар зарлиг болов.

Чингис хаан Толунд хандаж, эцэг хүү хоёр яагаад тус тусдаа мянга захирах ёстой вэ гэж асуухдаа, эцгийнхээ хоёр далавчны нэг нь болж ард түмнийг хамтдаа цуглуулсныг нь дурсаад, тийм ч учраас чэрби цол өгсөн гэв. Одоо өөрөө олж, өөрийн өмч болгосон хүмүүсээрээ тусдаа мянга байгуулж, Тураханы хамт зөвшилцөн яв гэж тушаав.

Чингис хаан ба'урчи Өнгүрт хандаж, гурван Тохураут, таван Тархуд, мөн Мөнгөт хианы хүү Өнгүр Чаншиуд, Баяудынхаа хамт түүнд нэг өргөө болж байсныг дурсан, манан будаанд төөрдөггүй, байлдаанд саладаггүй, нойтон хүйтэнд хамт зовсныг магтаад ямар шагнал хүсэхийг асуув. Өнгүр аймаг аймгийн дунд тарж бутарсан Баяуд ахан дүүсээ цуглуулахыг гуйхад Чингис зөвшөөрч мянга захируулав. Улмаар Борохултай хамт баруун зүүн этгээдийн хоолыг хэнд ч дутаалгүй хуваарилахыг захиж, айрагны их савны хажууд, Толун нартай хамт өргөөний голд умар зүг харан суухыг зааж өгөв.

Чингис хаан Борохулд хандаж, Шигихутуг, Борохул, Гүчү, Хөхөчү дөрвийг эх Өэлүн хүний хуучин буурин дээрээс олж, өөрийн хөвгүүд мэт өсгөж хүн болгосон ачийг сануулав. Татарыг тэрэгний тэнхлэгт хэмжин устгах үед амьд үлдсэн Харгил шар өлсөж ирээд таван настай Тулуйг шүүрч аван хутгаа сугалахад, Борохулын эхнэр Алтани гүйж хүрч гэзгээс нь барин хутгыг унагасан бөгөөд Зэтэй, Зэлмэ хоёр цуст сүхээ барин ирж түүнийг тэр дор нь цавчиж алав; гурвуулаа гавьяагаа маргалдсаны эцэст гол гавьяаг Алтанид тооцов. Мөн Халхалжид элсэнд хүзүүнд нь сум оногдож унасан Өгэдэйн шархны бүлэн цусыг сорон, өвөртлөн мордуулж амьдаар нь авчирсны учир Борохулыг есөн ял хүртэл цээрлүүлэхгүй болов.

Чингис хаан эмэгтэй үр хүүхдээ ч шагнацгаая хэмээн зарлиг болов. Гэвч ямар шагнал өгснийг эх бичигт үлдээгээгүй бөгөөд орчуулагч энэ хэсэгт хийдэл байгааг тэмдэглэсэн байна.

Чингис хаан Үсүн өвгөнд хандаж, Үсүн, Хунан, Хөх Цос, Дэгэй дөрөв үзсэн сонссоноо нуулгүй, бодсон ойлгосноо хэлдэг байсныг сануулав. Монголын заншлаар ахмад хүн бэхи болдог тул Бааринаас гарвалтай, өөрөөс нь ахмад Үсүн өвгөнийг бэхи өргөмжилж, цагаан дээл өмсөж цагаан морь унан, дээгүүр суудалд сууж хүндлүүлэх бөгөөд жил сар бүр түүнтэй зөвлөлдөнө гэж зарлиг болов.

Чингис хаан анд Хуилдар байлдааны өмнө хамгийн түрүүнд амаа нээж, амиа хайрлалгүй үг хэлж өөрийгөө өргөсөн гавьяаны учир, түүний үр хүүхдийн үр хүүхдэд нь өнчний тэтгэмж олгохоор зарлиг болгов.

Чингис хаан Цагаан хуагийн хүү Нарин Тоорилд хандаж, эцэг чинь Далан балжудын байлдаанд миний өмнө зүтгэж явахдаа Жамухад алагдсан гэж дурсаад, эцгийнх нь гавьяаны төлөө өнчний тэтгэмж олгов. Тоорил аймгуудын дунд тарж бутарсан Нэгүс ахан дүүсээ цуглуулахыг гуйхад Чингис зөвшөөрч, тэднийг үр хойч үедээ хүртэл захирахыг тушаав.

Чингис хаан Сорхан шарт хандаж, бага байхад нь Тайчиудын Таргутай Хирилтуг барьж авахад Сорхан шар хөвгүүд Чулуун, Чимбай, охин Хадааныхаа хамт түүнийг нуун хамгаалж, сүүлд суллан явуулсныг шөнө зүүдэндээ, өдөр сэтгэлдээ санаж явдгаа хэлээд, гэвч Тайчиудаас хожуу ирсэн гэж зэмлэв. Сорхан шар Мэргидийн нутаг Сэлэнгэ дээр чөлөөтэй нутаглах хүсэлт тавихад Чингис зөвшөөрч, үр хойчдоо хүртэл хув хорц зүүж, цэнгэлийн дарс уух дархан болгож, есөн ялыг үл цээрлүүлэхээр тушаав. Чулуун, Чимбай хоёрт хүссэн зүйлээ бусдаар биш өөрсдийн амаар хэл гэж захиж, урьд Төдэгийн зарц байсан Сорхан шар, Их Цэрэний адуучин байсан Бадай, Хишилиг нарыг олзоо, ан гөрөөгөө өөрсдөө авах эрхтэй дархад болгов.

Чингис хаан Наяад хандаж, Ширгүэтү өвгөн хөвгүүд Алаг, Наяа хоёрын хамт Таргутай Хирилтугийг барьж аваад явахдаа Хутухулын бэлчирт хүрэхэд Наяа «жинхэнэ эзнээ барьж алж яаж болно» гэж хэлээд суллаж явуулсныг дурсав. Эзнээ барьж ирсэн хүнд хойшид хэн итгэх билээ гэж бодсон тэр үгийг нь зөв хэмээн үзэж, чухал үүрэг хүлээлгэнэ гэж хэлсэн бөгөөд одоо баруун гарын түмнийг Боорчу, зүүн гарын түмнийг гүй ван цол хүртсэн Мухулай, төвийн түмнийг Наяа захирахаар тушаав.

Чингис хаан Зэв, Сүбээдэй хоёрыг өөрсдөө олж, өөрийн өмч болгосон хүмүүсээ тус бүр мянга болгон захирахаар тушаав.

Чингис хаан хоньчин Дэгэйгээр бүртгэлгүй, эзэнгүй өрхүүдийг цуглуулж, түүнийг мянгын ноён болгов.

Чингис хаан мужаан Гүчүгүрт мянга болгох ард дутсан тул энд тэндээс цуглуулж өг гэж тушаав. Жадарангаас гаралтай Мулхалху түүнд төгс сайн нөхөр байсан тул Гүчүгүр, Мулхалху хоёрыг хамтдаа нэг мянга захирч, хоорондоо зөвлөлдөхийг зарлиг болгов.

Чингис хаан улсаа хамт байгуулж, хамт зовсон хүмүүсээ мянгын ноёд болгож, ард түмнээ арав, зуу, мянга, түмнээр хуваан ноёдыг томилж, зохих хүмүүсийг шагнаж, өргөмжлөв. Урьд наян хэвтүүл, дал турхагтай байсан бол одоо мөнх тэнгэрийн хүчээр бүх улсыг ганц жолоондоо оруулсан тул харуулаа бүтэн түмэн болгон нэмэгдүүл гэж зарлиг болгож, мянга, зуу, аравтын ноёд болон энгийн ардын хөвгүүдээс чадвартай, төлөв төрх сайтайг нь сонгон, тус бүр арав, тав, гурван нөхөр, нэг дүү дагуулж, унаа хэрэглэлээ уг харьяа нэгжээсээ бүрдүүлж ирэхийг журамлав. Зарлигийг зөрчсөнийг ялтан болгож, алба хашихыг хүндрэл гэж мултарсныг өөр хүнээр сольж хол газар цөлөх боловч, дэргэд нь алба хаах ёсыг сурахаар ирсэн хүнийг бүү саатуул гэв.

Чингис хааны зарлигаар мянга, зуу, аравтын ноёдын хөвгүүдээс сонгон авахад, урьд ердөө наян байсан хэвтүүлийн тоог найман зуу болгож, дараа нь бүтэн мянга болгохыг тушаав; хэвтүүлд орохыг хүссэн хүнийг бүү саатуул гэв. Хэвтүүлийн ноёноор Их Нэүрин, урьд дөрвөн зуу байсан хорчны ноёноор Зэлмийн хүү Есүн Тээг томилж, Түгийн хүү Бүгидэйтэй зөвлөлдөхийг захив. Есүн Тээ, Бүгидэй, Хорхудаг, Лаблаха дөрөв хорчны дөрвөн ангийг тус тус толгойлж, турхагийн ээлжүүдэд нийлэн орох бөгөөд Есүн Тээ хорчны тоог бүтэн мянга болгож ерөнхийлөн захирна.

Чингис хаан Өгөлэ чэрбитэй байсан турхагуудын тоог бүтэн мянга болгож түүнд даалгаад, Мухулайн ургийн Буха, Илүгэйн ургийн Алчидай, Дөдэй чэрби, Дохолху чэрби, Зүрчидэйн ургийн Чанай, Алчийн ургийн Ахутай нарт тус бүр мянган турхаг захируулав. Архай Хасарт сонгомол баатруудын мянгыг өгч, амар цагт турхаг, дайны цагт өмнө нь зогсох баатрууд байхыг тушаав. Ингэж найман мянган турхаг, хоёр мянган хэвтүүл, хорчин нийлж түмэн хишигтэн бүрдсэн бөгөөд Чингис энэ түмнийг цэргийн үндсэн бие болго гэж зарлиг болов.

Чингис хаан турхагийн дөрвөн ээлжийн ахлагчаар Буха, Алчидай, Дөдэй чэрби, Дохолху чэрби нарыг томилж, ээлжид ороход ноён нь харуулаа өөрөө нэгтгэн жагсааж, гурван хоног хариулсны дараа ээлж солигдохоор журамлав. Ээлжид ороогүй хишигтнийг эхний удаад гурав, хоёр дахь удаад долоо, өвчингүй мөртөө гурав дахь удаад ороогүй бол гучин долоон саваагаар цээрлүүлж, хол газар цөлнө; ахлагч нар гурав дахь ээлж тутам энэ зарлигийг уншиж сонсгоогүй бол өөрсдөө ялтан болно. Мөн ахлагч нар зөвхөн ахмад гэдгээрээ өөртэйгөө эн зэрэгцээ хишигтнийг зэмлэж, зодож болохгүй, зөрчсөн бол саваа саваагаар, нударга нударгаар хариулагдана гэж хэлэв.

Чингис хаан миний хишигтэн гадаад мянгын ноёдоос дээгүүр, хишигтний хөтөч нөхөд нь гадаад зуут, аравтын ноёдоос дээгүүр байна гэж тогтоов. Хэрэв гадаад мянгын ноён өөрийгөө хишигтэнтэй эн зэрэгцээ гэж үзэн маргалдвал тэр мянгын ноёныг шийтгэнэ гэж зарлиг болгов.

Чингис хаан хорчин, турхаг, ба'урчин нар өдрийн албаа хашаад нар шингэхэд хэвтүүлд байр, хорц, саваа хүлээлгэн гарч хонох, хэвтүүл шөнөжин хааны дэргэд байх, өглөө нь шөл уусны дараа албаа буцаан авах ёсыг нарийн журамлав. Нар шингэсний хойно ордны урд хойгуур сэлгүүцсэн хүнийг хэвтүүл барьж хононо; шөнө яаралтай мэдээтэй ирсэн хүн хэвтүүлтэй хамт өргөөний ард зогсож үгээ дамжуулна; хэвтүүлээс дээгүүр суух, тэднийг өнгөрч алхах, дундуур нь орох, тоог нь асуухыг хориглож, тоог асуусан хүний унасан морь, эмээл хазаар, өмссөн хувцсыг нь хураана гэв. Эцэст нь итгэлт хүн байсан ч Элжигидэй орой хэвтүүлээс өнгөрч алхаад баригдсаныг сануулна.

Чингис хаан хэвтүүлээ шүлэглэн магтаж, үүлт ба одот шөнө, цасан шуурга, зүсэр борооны дунд өргөөг нь тойрон хэвтэж, дайсны хорны бага зэрэг шаржигнахыг сонсмогц шуурхай босч байсан тэдний ачаар өнөөгийн ширээндээ заларсан гэж давтан өгүүлнэ. Төгсгөлд нь энгийн үгээр цол тогтоож, хэвтүүлээ «хуучин хэвтүүл», Өгөлэ чэрбийн далан торгуудыг «их торгууд», Архайн баатруудыг «хуучин баатруд», Есүн Тэ'э, Бүгидэй нарын хорчидыг «их хорчин» хэмээв.

Есөн түмэн таван мянган цэргээс шилж авсан түмэн хишигтнээ Чингис хаан өөрийн үлдээх дурсгал хэмээж, хожим ширээнд суух хөвгүүд, ач зээ нартаа тэднийг гомдоолгүй сайтар хайрлан асрахыг захив. Энэ түмэн хүнийг өөрийнх нь өлзийт сахиус хэмээн нэрлэх ёстой биш үү гэж асуув.

Хэвтүүлийн үүргийг Чингис хаан нарийвчлан заажээ: ордны шивэгчид, гэрийн хөвгүүд, тэмээчид, үхэрчид, гэр тэрэг, туг хэнгэрэг, жад, аяга сав, идээ ундаа бүгд тэдний хариуцлагад байх бөгөөд дутагдвал тэднээс нэхнэ. Хорчид хэвтүүлийн зөвшөөрөлгүй хоол тараахыг хориглож, тараахдаа хамгийн түрүүнд хэвтүүлээс эхлэхийг тушаав. Мөн ордонд орох гарахыг зохицуулж, үүд сахиж, айргийн торх харгалзаж, нүүхэд нутаг зааж өргөө барих, ан гөрөөнд явахад яг тэн хагас нь тэргэнд үлдэхээр тогтов.

Чингис хаан өөрийг нь дагалгүй хэвтүүлийг дайнд гаргаж болохгүй гэж зарлиг болгож, атаархан тэднийг аянд илгээсэн цэргийн чэрби ноёд ялтай болно гэв. Учир нь хэвтүүл түүний алтан амийг шөнөжин хамгаалж, ан гөрөөнд хамт зүтгэж, нүүдэл суудлын аль алинд ордны тэргийг харгалздаг тул аль хэдийнэ өөр өөр олон үүрэг үүрсэн гэж тайлбарлав.

Хэвтүүлийн заримыг Шигихутагтай хамт заргын хэрэг шийтгүүлж, зарим нь хуяг сум зэвсэг хадгалж тараах, ангийн тор агт морьдод ачих, зарим нь чэрбитэй хамт торго хуваарилахаар болов. Есүн Тэ'э, Бүхидэй нарын хорчид, Алчидай, Өгөлэ, Ахутай нарын торгууд ордны баруун талд, Буха, Дөдэй чэрби, Дохолху чэрби, Чанай нар зүүн талд, Архайн баатруд урд талд, хэвтүүл ордны зүүн хажууд байрлана. Дөдэй чэрби ордны ар талд байнга байж, бүх торгууд, гэрийн хөвгүүд, адуучин, хоньчин, тэмээчин, үхэрчдийг харгалзахаар томилогдов.

Чингис хаан Хубилай ноёныг Харлуудын эсрэг илгээв. Харлуудын Арслан хан эсэргүүцэлгүй бууж өгч, Хубилай түүнийг дагуулан ирж Чингис хаанд бараалхуулав. Эсэргүүцээгүй тул Чингис хаан хайр үзүүлж, охиноо өгнө гэж амлав.

Төмөр тэргээр хангагдсан Сүбээдэй баатар Мэргидийн Тогтоагийн хөвгүүд Хуту, Чулуун нарыг мөрдөн хөөж, Чуй мөрөнд гүйцээд бут цохин буцав.

Зэв Найманы Хүчлүг ханыг мөрдөн хөөж, Сариг хун хэмээх газарт гүйцээд түүнийг устган буцав.

Уйгурын идухуд Аткираг, Дарбай хэмээх элчээр дамжуулан бараалхах хүсэлт илгээж, үүл сарнихад нар үзсэн мэт, мөс хайлахад ус олсон мэт баярласнаа хэлүүлээд, алтан бүсний нэг цагираг, улаан дээлний нэг ширхэг утас хүртсэн ч тавдугаар хүү нь болж зүтгэнэ гэв. Чингис хаан таалж, охиноо өгнө гэхийн хамт алт мөнгө, сувд эрдэнэ, торго хилэн авчрахыг тушаав. Идухуд баярлан бэлгээ авч ирж бараалхсанд Ал Алтан хатныг өгөв.

Туулай жил (1207) Чингис хаан Зүчийг баруун гарын цэрэгтэй ойн иргэдийн зүг илгээж, Буха замч болов. Ойрадын Хутуга бэхи түмэн ойрадаа тэргүүлэн бусдаас өмнө бууж, Шишгэд мөрөнд хүргэн замчилсны эцэст Зүчи ойрад, буриад, барга, урсуд, хабханас, хангас, тува, хиргисийг захируулж, хиргисийн ноёд цагаан шонхор, цагаан агт, хар булга бэлэглэн бараалхав. Чингис хаан Хутуга бэхийн хөвгүүдэд Чечейгэн, Зүчийн охин Холуйханыг өгч, Алаха бэхийг Онгудын эзэнд өгөөд, анхны аяндаа хүн агт гэмтээлгүй ойн иргэдийг эзэлсэн Зүчид тэр иргэдийг өгөв.

Хори түмэдийн эсрэг илгээгдсэн Борохул ноён, түмэдийг тэргүүн Дайдухул сохрын үхсэний дараа эхнэр Ботохой таргун захирч байх үед хоёрхон хүнтэй цэргээсээ түрүүлж явахдаа бүрэнхийд ойн жимд гэнэдэн харуулд баригдаж алагдав. Уурласан Чингис хаан өөрөө мордохыг Боорчу, Мухулай хоёр няцаасны эцэст Дөрбэдийн Дөрвэй дохшин илгээгдэв. Дөрвэй хуурамч хөдөлгөөн хийж, улаан бухын гишгэсэн жимээр мод цавчин зам гарган, найрлан цэнгэж байсан түмэдийн дээр гэрийн тооногоор буусан мэт гэнэт дайрч эзлэв.

Урьд нь Хорчи ноён, Хутуга бэхи хоёр түмэдэд баригдан Ботохой таргуны гарт байсан ажээ: Чингис хаан «түмэдийн охид үзэсгэлэнтэй, гучин эхнэр аваг» гэсний дагуу Хорчи очиход өмнө бууж өгсөн иргэд бослого гаргаж түүнийг барьжээ. Ойн иргэдийн ёсыг мэднэ гэж илгээсэн Хутуга бэхи ч бас баригджээ. Түмэдийг бүрэн эзэлсний дараа Борохулын үхлийн төлөө гэр бүлд нь зуун түмэд өгч, Хорчи гучин охиноо авч, Ботохой таргуныг Хутуга бэхид өгөв.

Чингис хаан харьяат иргэдээ эх, хөвгүүд, дүү нартаа хуваахдаа иргэн цуглуулахад эх нь хамгийн их зүтгэсэн гэж хэлээд эх, Отчигин хоёрт арван мянга өгсөнд эх нь цөөн гэж таагүй боловч дуугарсангүй; Зүчид есөн мянга, Цагаадайд найман мянга, Өгэдэй Толуй хоёрт тав таван мянга, Хасарт дөрвөн мянга, Алчидайд хоёр мянга, Бэлгүтэйд мянга таван зуу ногдов. Дараа нь Хэрэйдтэй нийлсэн авга Даритайг нүднээсээ арчина гэж зарлав. Боорчу, Мухулай, Шигихутаг гурав «өөрийн голомтоо унтрааж, өөрийн гэрээ нурааж буйтай адил» хэмээн ятгасанд эцгээ санан уураа тайлж, хамарт нь утаа орсон мэт сөөнгөтөв.

Чингис хаан хуваарилсан иргэдэд ноёд томилов: эх, Отчигины арван мянганд Гүчү, Хөхөчү, Зүнсай, Хорхасун дөрвийг, Зүчид Хунан, Мөнхүүр, Хэтэ гурвыг, Цагаадайд Харчар, Мөнх, Идохудай гурвыг тавив. Цагаадай зөрүүд, нарийн зантай тул Хөх цос түүний хажууд өглөө орой байж бодлоо хэлж байхыг тушаав. Өгэдэйд Илүгэ, Дэгэй, Толуйд Зэдэй, Бала, Хасарт Зэбхэ, Алчидайд Чаурхайг томилжээ.

Хонхотны Мөнлиг эцгийн долоон хөвгүүний дунд нь Хөхөчү Тэв тэнгэр байсан бөгөөд долуулаа нийлж Хасарыг зодоход, өөр хэргээр уурлаж байсан Чингис хаан ах дүүгээ өмөөрөхийн оронд доромжлон хэлсэнд Хасар уйлан гарч гурав хоног ирсэнгүй. Дараа нь Тэв тэнгэр «улсыг Тэмүжин барина гэнэ, Хасар барина ч гэнэ» хэмээх тэнгэрийн зөн мэдээлсэнд Чингис хаан шөнөдөө Хасарыг барихаар одоход, Гүчү Хөхөчү хоёроос сонссон Өэлүн эх цагаан тэмээ хөллөж, хар бүхээгт тэргээр шөнөжин явж үүрээр хүрч ирээд хүлээстэй ханцуйг нь тайлж, малгай бүсийг нь буцаан өгөөд, завилан суун хоёр хөхөө өвдөг дээрээ тавьж «энэ бол та нарыг хөхүүлсэн хөх, Хасар хоёуланг минь шимж дуусгадаг байсан» хэмээн уурсаж, Тэмүжин ухаан билигтэй, Хасар нум сумны эрдэмтэй, дайсныг дарсан хойноо ах нь дүүгээ үзэх ч дургүй болов уу гэв. Чингис хаан ичиж айснаа хүлээн зөвшөөрөвч эхэд мэдэгдэлгүй Хасарын иргэдийг мянга дөрвөн зуу болтол хураан авсныг эх нь мэдээд хурдан хатаж, Залайрын Зэбхэ айн Баргужин тохом руу зугтав.

Есөн хэлт иргэд Тэв тэнгэрийн дор цуглаж, Тэмүгэ отчигины харьяат ч түүн рүү шилжсэнд Отчигин элч Сохороо илгээж иргэдээ нэхэхэд, Тэв тэнгэр түүнийг зодож эмээлийг нь үүрүүлэн явган буцааж, өөрөө очиход долоон хонхотон бүслэн буруугаа хүлээлгэж, Тэв тэнгэрийн ард сөгдүүлэв. Маргааш үүрээр Чингис хааны гэрт орж уйлан өчихөд Бөртэ хатан хөнжлөөр цээжээ халхлан босч, хонхотон нар нь хуш мэт дүү нарыг чинь дарамталж байна, таны бие хөгшин мод мэт унасны дараа зангирсан олс мэт олон түмнийг чинь, шувууны сүрэг мэт иргэдийг чинь хэнээр захируулах вэ, хөвгүүд минь өсөх хүртэл яах вэ хэмээн нулимс унагав. Чингис хаан «чадлаараа өөрөө шийд» гэсэнд Отчигин бэлтгэсэн гурван бөхөөрөө Тэв тэнгэрийн нурууг гадаа хугалуулж, зүүн гарын тэргэний хойно хаяв; Мөнлиг эцэг, зургаан хөвгүүн нь үүд хааж голомтыг тойрсонд Чингис хаан айж гарахад хорчид торгууд түүнийг хүрээлж, тэрээр цогцос дээр саарал гэр татуулаад нүүж одов.

Тэв тэнгэрийг хийсэн гэрийн тооног таглаж, үүдийг бөглөж, харуул тавьсан боловч гурав дахь шөнийн бүрийд тэрээр тооногоор биеэрээ гарч одсон, нягтлан үзэхэд үнэхээр тэр байсан гэж өгүүлдэг. Чингис хаан «дүү нартаа гар хүрч, хов хэлж эв хагаргасан тул тэнгэр түүнийг хайрлахаа больж, бие ами хоёрыг нь хамт авав» гэв. Мөнлиг эцгийг хөвгүүдийнх нь занг хазаарлаагүй, надтай эн зэрэгцэх санаатай болсон гэж зэмлээд, урьд өгсөн үгэндээ хүрч уураа тайлж дахин хайрласан бөгөөд Тэв тэнгэрийг устгасны дараа хонхотны их зан ихээхэн намджээ.

Хонин жил (1211) Чингис хаан Хятадын эсрэг мордож, Фүжоу, Сүндэйвү зэрэг хотыг эзлэн, Жэбэ, Гүйгүнэг баатар хоёрыг мангалай болгов. Жэбэ Чавчаал давааны цэргийг заль мэхээр хөөлгөн гаргаад эргэж дайрч бут цохиход, Чингис хааны гол хүчин Хар Хятан, Зүрчидийн Жүин цэргийг ялж, давааг эзлээд Жунду руу цэрэг тарааж илгээв. Жэбэ Дунчан хотыг дайран авч чадалгүй зургаан өдрийн газар ухарч, дараа нь сойвон морь хөтөлж шөнөжин давхиад бэлтгэлгүй байсан хотыг гэнэдүүлэн авав.

Жундуг бүсэлж байхад Алтан хааны түшмэл Онгин чинсан хаандаа хандаж, тэнгэр газрын заяа өөрчлөгдөж, түшиг байсан Чавчаал ч алдагдаж, шилдэг цэрэг нь устсан тул цэргээ дахин гаргавал бутрах буюу эсэргүүцнэ хэмээн сануулж, одоохондоо бууж өгөөд монголчуудыг татан авахуулсны дараа өөр арга бодохыг зөвлөв. Алтан хаан зөвшөөрч гүнж хийгээд алт мөнгө, торго тансаг эдийг цэрэг бүрд хүрэлцэхээр илгээж, Онгин чинсаныг өөрийг нь мөн явуулав. Чингис хаан зөвшөөрч хотуудыг довтолж байсан цэргээ татан, монголчууд морь даахын хэрээр ачаа ачиж, торгон бүчээр боон нүүжээ.

Хашины Бурхан хаан Чингис хаанд бууж өгч, баруун гар нь болъё хэмээн Цаха нэрт охиноо өгөв. Тэрбээр шүлэглэн өгүүлэхдээ: бид байнгын буурьтай, шороон хэрэмт хоттой ард учир хурдан аян дайнд давхиж, ширүүн байлдаанд оролцож чадахгүй, харин өндөр өвсний хормойд өсгөсөн олон тэмээ, нэхмэл торго, сургасан шонхороо барьж өгье хэмээв. Хэлсэн үгэндээ хүрч, тангудаас тэмээ хураан, туух аргагүй олноор нь өгчээ.

Тэр аян дайнд Чингис хаан Хятадын Алтан хаан Ахутайг бууж өгүүлж ихэд торго тансаг эд, мөн Хашины Илуху Бурханыг эрхэндээ оруулж олон тэмээ авав. Хонин жил (1211)-ийн энэ аян дайнаас буцаж ирээд Сарь хээрт буужээ.

Зүбхан тэргүүтэй Жау гон руу илгээсэн элчүүдийг Хятадын Алтан хаан Ахутай саатуулсан тул Ноход жил (1214) Чингис хаан 'бууж өгсөн атлаа яахин элчийг минь саатуулав' хэмээн дахин мордов. Тэрбээр Тунгуан даваа руу чиглэж, Жэбэг Чавчаалаар явуулахад, Алтан хаан Ила, Хада, Хөбөгэтүр нарт цэргээ даатган Улаан хантаазтныг мангалай болгож давааг хамгаалуулав; гэвч Тулуй, Чүгү гүрэгэн хоёр хажуугаас нь дайран бут цохив. Алтан хаан Жундугаас зугтан Намгин хотод орж, үлдсэн цэрэг нь өлсгөлөнд нэрвэгдэн бие биеэ идэж байсан бөгөөд Чингис хаан сайн байлдсан хоёрыг ихэд хайрлажээ.

Чингис хаан Хосивуд, дараа нь Жундугийн Шар хээрт буув; Жэбэ Чавчаалын хаалгыг эвдэж, тэнд байсан цэргийг бут цохоод ирж нийлэв. Алтан хаан хотоос гарахдаа Хадаг Жундугийн люшу болгосон бөгөөд Чингис хаан Өнгүр бөөрч, Архай хасар, Шихихутуг гурвыг хотын алт мөнгө, эд барааг тоолуулахаар илгээхэд Хада тэдэнд алтан хатгамалт торго бэлэглэв. Шихихутуг 'урьд Алтан хааных байсан ч эдүгээ энэ бүхэн Чингис хааных, чи хааны өмчийг хулгайлан өгч байна' хэмээн авахаас татгалзсан ба нөгөө хоёр нь авсныг сонсоод хаан Өнгүр, Архай хоёрыг хатуу зэмлэж, Шихихутугийг үзэх нүд, сонсох чих минь болно хэмээн ихэд хайрлажээ.

Намгинд орсон Алтан хаан биеэр бууж, мөргөл үйлдэн, Тэнгэри нэрт хүүгээ зуун нөхрийн хамт өдрийн хишигтэн буюу барьцаа болгон Чингис хаанд илгээв. Чингис хаан цэргээ Чавчаалаар татан буцаахдаа Хасарт зүүн гарын цэргийг өгч, далайн эргээр явж Бэйжинг эзэлж, Зүрчидийн Вуханугийн нутгийг дайран, Ула, Науг дагаж, Таур мөрнөөр өгсөж их ордонтой нийлэхийг захив; хэрэв Вухану эсэргүүцвэл дайл, бууж өгвөл нутгаар нь дайрч өнгөр гэв. Хасар Жүрчэдэй, Алчи, Толун чэрби нарын хамт Бэйжинг эрхэндээ оруулж, Вухануг бууж өгүүлэн, замын хотуудыг эзэлж, Таур мөрнөөр өгсөж их ордондоо иржээ.

Ухуна тэргүүтэй зуун элчийг сартуулын ард саатуулж алсанд Чингис хаан 'алтан жолоо минь яахин тасрах билээ' хэмээн өшөө авахаар мордохоор боллоо. Есүй хатан шүлэглэн зөвлөж, өвгөн мод мэт бие чинь унахад орооцолдсон олс мэт олон улсаа хэнд үлдээх вэ, дөрвөн хөвүүнийхээ хэнийг залгамжлагчаа болгох вэ хэмээн асуухад хаан 'эмэгтэй хүн боловч Есүйн үг зөв, надад хэн ч ингэж хэлээгүй' хэмээн хүлээн зөвшөөрөв. Зүчийг хэлүүлэхэд Цагадай 'мэргидийн зулзагад захируулах уу' хэмээн доромжилж, ах дүү хоёр захнаас нь ноцолдоход Боорчу, Мухулай хоёр таслав; зүүн талд байсан Хөхөчос урт шүлгээр эхийг нь эрэгтэйчүүд зэвсэг барин учирсан цагт хүчээр аваачсаныг, хаан эцэг эх хоёрын үзсэн зовлон, эх нь өөрөө өлсөж хүүхдээ тэжээж өсгөснийг сануулан Цагадайг зэмлэжээ.

Чингис хаан Цагадайг 'ах Зүчийн тухай ингэж бүү ярь' хэмээн зэмлэхэд тэрбээр инээмсэглэн буулт хийж, аман дээрээ алсан ан мориндоо тохогдохгүй хэмээх зүйр үг хэлээд, Зүчи бид хоёр ах нь эцэг хаандаа хамтдаа зүтгэе, харин тогтуун найдвартай Өгэдэй дээр тохирцгооё гэв. Зүчи ч зөвшөөрөхөд Чингис хаан 'газар өргөн, гол ус олон' хэмээн хөвүүдээ тус тусын нутагтай болгож салгахаа хэлж, үгэндээ хүрээгүй Алтан, Хучар хоёрын үлгэрийг сануулав. Өгэдэй чадлаараа хичээхээ амлаж, ирээдүйн муу үр удмаа санан эмээхэд, Тулуй ахынхаа хажууд 'тийм' гэдэг үгийн нөхөр, хүрэн морины нь ташуур болно гэсэн бөгөөд хаан Хасар, Алчидай, Отчигин, Бэлгүтэй нарын үр удмаас тус бүр нэгийг захируулахаар зарлиг болжээ.

Мордохын өмнө Чингис хаан Тангудын Бурхан хаанд элч илгээж, 'баруун гар минь болно' гэсэн үгийнх нь дагуу сартуулын эсрэг цэрэг гаргахыг шаардав. Бурхан хаан үг хэлэхээс өмнө Аша гамбу урьдаж, 'хүчин хүрэхгүй байгаа юм бол яахаар хаан болов' хэмээн бардам үг хэлж, туслах цэрэг илгээлгүй элчийг буцаав. Чингис хаан 'ийм үг хэлүүлж яахин тэсэх билээ, одоо өөр зүг мордож байгаа тул орхиё; мөнх тэнгэр ивээж, алтан жолоогоо чанга татан эргэж ирвэл энэ хэргийг заавал шийтгэнэ' гэжээ.

Туулай жил (1219) Чингис хаан Алайг даван сартуулын эсрэг мордов; хатдаас Хулан хатныг дагуулж, их ордныг Отчигин ноёнд даатгав. Мангалайд Жэбэ, түүний ард Сүбээдэй, Тохучар нарыг явуулж, солтангийн цаад талд гарч, өөрийг нь хүлээгээд хажуугаас нь дайрахыг захив. Жэбэ, Сүбээдэй хоёр Хан Мэликийн хотыг хөндөлгүй өнгөрсөн атал Тохучар хилийн хотыг довтолж тариаланчдыг тоносон тул Хан Мэлик тэрсэлж, Жалалдин солтантай нийлэн Шихихутугийн цэргийг ялж Чингис хаан хүртэл дөхсөн боловч ард талаас ирсэн гурван жанжин тэднийг бут цохив. Сартуулууд Шин (Инд) мөрөнд шидэгдэн үй олноороо үрэгдэж, хоёр удирдагч нь өгсөж дүрвэсэн бөгөөд Чингис хаан Барван талд бууж, Жалайрын Балаг мөшгүүлэн илгээж, Жэбийг магтаж, Тохучарыг цаазлахын оронд цэргийн захирагчийн зэргээс нь буулгажээ.

Барван талаас буцахдаа Чингис хаан Зүчи, Цагадай, Өгэдэй гурвыг баруун гарын цэргийн хамт Аму мөрнийг гатлан Үргэнч хотод буухаар, Тулуйг Иру, Исэбүр зэрэг олон хот руу илгээж, өөрөө Отрар хотод буув. Гурван хөвүүн 'цэрэг маань бүрдэж Үргэнчид хүрлээ, бид гурвын хэний үгээр явах вэ' хэмээн айлтгахад Чингис хаан Өгэдэйн үгээр яв хэмээн зарлиг буулгажээ.

Отрарыг эрхэндээ оруулаад Чингис хаан тэндээс хөдөлж Самарканд, дараа нь Бухар хотод буув. Балаг хүлээж, солтангийн урьдын зуслан болох Алтан хорхан нуруунд зусаад, 'цаг халуун болов, бусад цэрэг ч буудаллаг, чи над дээр ир' хэмээн Тулуйд элч илгээв. Тэр үед Тулуй Иру, Исэбүр зэрэг хотыг эзэлж, Систэнийг сүйтгэж, Чухчэрэнг сүйтгэж дуусаад буцан ирж эцэгтэйгээ нийлжээ.

Зүчи, Цагадай, Өгэдэй гурав Үргэнчийг эзлээд хотуудын ардыг гурвуулаа хуваан авч, Чингис хаанд хишиг өгөөгүй тул хаан хилэгнэж, гурван өдөр нүүрээ үзүүлсэнгүй. Боорчу, Мухулай, Шихихутуг гурав 'эзэлсэн хот ч, эзэлсэн хөвүүд ч бүгд хааных, цэрэг олон баясаж байхад яагаад хилэгнэнэ вэ, хөвүүдийн зориг мохохоос эмээж байна' хэмээн айлтгаж уучлуулахад хаан эртний үг зүйрлэлээр хөвүүдээ хөлс нь арчигдахгүй, зогсоо газраа шигдэх шахтал хатуу зэмлэв. Дараа нь Хонхай, Хонтахар, Чормахан гэх гурван хорчин 'дөнгөж сургамжлагдаж буй шонхор шиг хөвүүдийг бүү зүрхшээлгэ' хэмээн өмгөөлж, оронд нь баруун зүгийн Багдадын Халибай солтаны эсрэг мордохыг санал болгосонд хааны уур намдаж, хоёрыг нь дэргэдээ авч, Чормаханыг Багдад руу цэрэглүүлэн илгээжээ.

Мөн Чингис хаан Дөрвөдийн Дөрвэй дохшиныг Ару, Мару, түүнчлэн Хиндү, Багдадын ард түмний хооронд орших Мадасари аймгийн Абту хотын эсрэг цэрэглүүлэн илгээв. Айн үр дүнгийн талаар текстэд юу ч өгүүлээгүй.

Мөн Чингис хаан Сүбээдэй баатрыг умар зүгт илгээж, Хангин, Кибчаут, Бажигит, Орусут, Мажарат, Асут, Сасут, Сэркэсүт, Кэшимир, Болар, Кэрэл хэмээх арван нэгэн улсын нутгийг хүртэл дайлуулав. Их устай Идил, Жаях мөрнийг гатлуулж, Кива Мэнкэрмэн хотыг хүртэл цэрэглүүлэхээр даалгажээ.

Сартуулыг эзэлж дуусгаад Чингис хаан хотуудад даргачин (суурин захирагч) томилох зарлиг буулгав. Үргэнчээс ирсэн Хурумшийн Ялавач, Масхут хэмээх эцэг хүү хоёр хотын хууль ёсыг хаанд өгүүлэн танилцуулахад, хаан хүү Масхутыг даргачидтай хамт Бухар, Самарканд, Үргэнч, Удан, Кисхар, Уриян, Гүсэн дарил зэрэг хотыг хариуцуулав. Эцэг Ялавачийг нь дагуулж ирээд Хятадын Жунду хотыг захируулсан бөгөөд хотын хууль ёсонд мэргэн тул тэднийг сонгосон ажээ.

Чингис хаан сартуулын нутагт долоон жил болов. Балаг хүлээж байх үед тэрбээр Шин мөрнийг гатлан Жалалдин солтан, Хан Мэлик хоёрыг Хиндүгийн нутгийн дунд хүртэл мөшгөвч мөрийг нь алдаж, олж чадалгүй буцахдаа хилийн ардыг тонож, олон тэмээ, олон засмал ухна авчирчээ. Дараа нь Чингис хаан нутаг буцаж, замдаа Эрчис мөрөнд зусаад, Тахиа жил (1225) буюу аян дайны долдугаар онд Туулын Хар түнгэ дэх ордондоо буужээ.

Нохой жилийн (1226) намар Чингис хаан цэргээ дахин тоолж, Есүй хатныг дагуулан Тангудыг дайлахаар мордов. Өвөл Арбухагийн хулан агнаж явахад морь нь үргэн, хаан унаж, биед нь халуу оров; ноёд «хэрэмт хот зугтаж чадахгүй» хэмээн ухрахыг зөвлөвч, тэрээр сүрдэн буцлаа гэж хэлүүлэхээс татгалзан, амласан цэргээ өгөөгүй Бурханаас хариу нэхэж элч илгээв. Аша гамбу доогтой хариу илгээхэд өвчтэй хаан Мөнх тэнгэрийг гэрч болгож Алашай уруу хөдлөн, түүнийг дарж, ард түмнийг нь голомтын үнс мэт хийсгэв.

Чингис хаан Часуту (Цастай) ууланд зусаж, Аша гамбутай хамт ууланд шургаж эсэргүүцсэн Тангудыг цэрэг илгээн бүрмөсөн сөнөөв. Дараа нь Богорчу, Мухулай хоёрт олзноос хүчнийхээ чадах хэрээр авахыг зөвшөөрч, Хятадын нутгаас хувь өгөөгүйгээ дурсан, Хятадын жүйн иргэдийг хоёрт нь тэн хуваан өгөв. Алтан ханы итгэлт нөхөд болох хар хятадын жүйнчүүд монголын өвөг дээдсийг устгаж байсныг сануулж, «одоо та хоёр минь надад итгэлт нөхөд» хэмээв.

Чингис хаан Часуту уулаас нүүж Урахай хотод буун, Дөрмэгэй хотыг эвдэж байх үед Бурхан бэлэг барин бараалхахаар гарч ирэв. Хаан майхны хаалгыг хааж, гадна нь мөргүүлээд дотроо жигшил төрж, гурав дахь өдөр нь Илуху Бурханд Шидурху хэмээх нэр өгөөд, Тулун чэрбид өөрийн гараар алахыг тушаав. Дараа нь Арбухад унаж өвдөх үед амийг нь бодон зөвлөсөн Тулунд Илухугийн авчирсан нүүдлийн ордон, аяга савыг нь шагнав.

Тангуд иргэдийг тоноож, Илуху Бурханы нэрийг сольж хороосны дараа Чингис хаан тэдний эх эцгээс үр хойчид хүртэл устгахыг тушаан, хоол идэх бүрдээ тэр устгалыг ярьж байхыг зарлиг болгов. Үг өгөөд түүнийгээ эс сахисан тул Тангудыг хоёр дахь удаа дайлсан бөгөөд тэднийг сөнөөгөөд буцаж ирээд Гахай жил (1227) тэнгэрт халив. Халисных нь дараа Тангуд иргэдийн ихэнхийг Есүй хатанд өгөв.

Хулгана жилд (1228) баруун гарын хөвгүүд Цагадай, Бат тэргүүтэй, зүүн гарынхан Отчигин ноён, Егү, Есүнгэ тэргүүтэй, төвийнхөн Тулуй тэргүүтэй, гүнж, хүргэд, түмт мянгатын ноёд бүгд Хэрлэн мөрний Хөдөө аралд бүрнээ чуулав. Чингис хааны заасан зарлиг ёсоор Өгэдэйг хаан ширээнд залж, ах Цагадай өөрөө дүүгээ суулгав. Хааны амийг хамгаалж байсан хэвтүүл, хорчин, найман мянган турхаг, өтөгүс болон түмэн хишигтнийг, мөн төвийн улсыг Цагадай, Тулуй хоёр Өгэдэйд шилжүүлэн өгөв.

Өгэдэй хаан ах Цагадайтайгаа зөвлөлдөж, Багдадын Халибай солтаныг дайлж яваа Чормахан хорчид туслуулан Охотур, Мөнгэтү нарыг илгээв. Эжил, Жаях мөрдийг гатлан Хянлин, Кипчак, Бажигид, Орос, Асуд, Мажар зэрэг олон улстай тулгарч хүнд байдалд орсон Сүбээдэйд туслахаар Бат, Бүри, Гүюг, Мөнх тэргүүтнийг илгээж, Батыг хөвгүүдийн, Гүюгийг төвийн цэргийн тэргүүнээр томилов. Цагадайн санал болгосноор ноёд, түмт мянгат, зуут аравт, тэр бүү хэл жирийн иргэд ч ууган хөвгүүдээ дайнд гаргах журам тогтоов.

Өгэдэй хаан «эцгийн минь бэлдсэн ширээнд ямар гавьяагаараа суув гэж хүмүүс хэлэх вий» хэмээн эмээж байгаагаа нуухгүй хэлж, Хятадын Алтан хантай дуусаагүй хэргийг барагдуулахаар мордохоо ах Цагадайгаас зөвшөөрөл асуув. Цагадай «ямар саад байх билээ, их өргөөнд чадварлаг хүн үлдээгээд мордогтун, би ч эндээс цэрэг гаргана» хэмээн хариу илгээв.

Туулай жилд (1231) Өгэдэй хаан Хятадыг дайлж, цэргийг нь бут ниргэж, Чабчиялыг давж хот балгадыг эзлээд Шар дэгтүрт буудаллах үедээ хүндээр өвдөж, хэлгүй болов. Бөө, төлгөчид Хятадын газар усны эзэд өшөөрхөж байна хэмээн үзэж, эд мал, алт мөнгө өргөх нь нэмэргүй, харин хааны ургийн хүн орлон золиослогдвол өвчин намдана гэв. Дэргэд нь байсан Тулуй эцгийнхээ «ахынхаа мартсаныг сануул, унтсаныг сэрээ» гэсэн захиасыг дурсан, хаан үхвэл монголчууд өнчирч, хятадууд баясна гэж хэлээд өөрөө орлохоор бөөгийн ид шидийн ус ууж, өнчрөх дүү нар, бэлэвсрэх бэргэн Бэрүдэгээ хаанд даатган «согтлоо» гэсээр нас баров.

Өгэдэй хаан Алтан ханыг мөхөөж, Сэүсэ хэмээх (бяцхан боол гэсэн утгатай) нэр өгөөд, алт мөнгө, алтан хатгамалт торго дурдан, эрээн адуу, залуу боолыг нь хураан авав. Намгин, Жунду болон газар бүрийн хотуудад тандагч, харуул цэрэг, даргачинг тогтоогоод амар тайван нутагтаа буцан, Хархорумд буудаллав.

Чормахан хорчи Багдадыг эрхэндээ оруулсанд Өгэдэй хаан тэр газрын элбэг сайхныг сонсоод, түүнийг тэндээ харуул цэргийн тэргүүн болгон суулгаж, жил бүр шар алт, нах торго, сувд, урт хүзүүт хурдан морь, тэмээ, луус илгээхийг тушаав. Сүбээдэйд туслахаар явсан Бат, Бүри, Гүюг, Мөнх нар Хянлин, Кипчак, Бажигидыг номхотгон, Эжил, Жаях мөрдийг гатлан Мэгэд хотыг эвдэж, Оросыг цохин, Асуд, Сэсүд, Болар, Киев зэргийг эзлээд даргачин, харуул үлдээж буцав. Мөн Зүрчид, Солонгосыг дайлж яваа Жалайртай хорчид туслуулан Есүдэр хорчийг илгээж, тэндээ харуулын тэргүүн байхыг тушаав.

Кипчакийн аян дайнаас Бат элч илгээж, Мэгэд хотыг эвдэж, Оросыг сүйтгэж, арван нэгэн улсыг эрхэндээ оруулснаа хаанд мэдээлэв. Буцах замд хийсэн салах найранд хамгийн ахмад нь болохынхоо хувьд эхэлж хундага барьсанд Бүри, Гүюг хоёр хилэгнэж, түүнийг сахалтай эмгэн, саадагтай эмгэн хэмээн доромжлон найрыг орхиж явсныг, Элжигидэйн хүү Хархасун ч «модон сүүл зүүе» хэмээн элэглэснийг тэр өгүүлэв. Өөр яст бослогот улсыг дайлж яваа цагт ийн хагацсаныг хэлээд, шийдвэрийг авга хаандаа даалгав.

Батын мэдээг сонсоод Өгэдэй хаан ихэд хилэгнэж, Гүюгийг өөрийн дэргэд оруулалгүй, ахмад хүнийг эсэргүүцсэн хэрэгт нь өндөр хэрмийг арван хумсаа элээтэл авирахаар түрүүч цэрэг болгон, шаварт хэрмийг таван хумсаа элээтэл авирахаар харуулын цэрэг болгоно гэж занав. Хархасуныг ч заваан, муу санаат хэмээн зэмлэж, ганц түүнийг цаазлавал талыг барив гэх тул Гүюгтэй хамт буцаахаар, Бүрийн хэргийг ах Цагадай шийдэг хэмээн тушаав.

Мөнх болон Алчидай, Хонхортай, Жанги зэрэг ноёд «аян дайны хэргийг аян дайнд, гэрийн хэргийг гэрт шийднэ» гэсэн Чингис хааны зарлигийг сануулж, Гүюгийн хэргийг Батад даатгахыг гуйв. Хаан зөвшөөрч Гүюгийг дэргэдээ оруулаад, аян дайнд өөрийн цэргийнхээ хүн бүрийн бөгсийг ташуурдаж, зоригийг нь мохоосныг, Сүбээдэй, Бүжэг нарын ард, бүх цэргийн хүчээр эзэлсэн Орос, Кипчакийг ганцаараа номхотгосон мэт бардамдсаныг зэмлэв. Буцалж байгаа тогоог хөргөх өргөн шанага мэт сэтгэлийг нь тайвшруулсан ноёдынхоо ачаар хэргийг Батад даатгаж, Гүюг, Хархасун хоёрыг түүн уруу, Бүрийг Цагадай уруу илгээв.

Өгэдэй хаан эцэг Чингис хааны хишигтний журмыг шинэчлэн зарлаж, хэвтүүл, хорчин, турхаг бүгд урьдын ёсоороо үүргээ гүйцэтгэхийг тушаав. Хэвтүүл шөнөдөө хааны дэргэд хонож, ордны хаалга, ар өврийг манах, шөнө явсан хүнийг барих, хишигтний эгнээг дамжин өнгөрөх, тоог нь асуухыг хориглох, зөрчсөн хүний морь эмээл, хувцсыг хураах, мөн тэмдэг бөмбөр, зэвсэг аяга сав, унд хоолыг хариуцах журам тогтоов. Хадан, Булхадар, Амал, Цанар зэрэг хос ноёдыг нэрлэн ээлж, баруун зүүн байрыг нь зааж, Хаданыг бүх хэвтүүлийн, Элжигидэйг бүх хишигтний тэргүүн болгоод, ээлжээ гуйвуулсан хишигтнийг гурав, долоо, гучин долоон ташуураар шийтгэж, хишигтэн гадаад мянгатын ноёдоос дээгүүр байхыг зарлав.

Өгэдэй хаан «эцгийн минь зүдэрч байгуулсан улсыг зовоохгүй, хөлийг газарт, гарыг хөрсөнд тавиулж амраана» хэмээгээд, сүрэг бүрээс жил бүр нэг хоёр насны хонийг хааны шөлөнд, зуун хонь тутмаас нэгийг тэр л нэгжийн ядуучуудад өгөх журам тогтоов. Мөн мянгадаас гүү гаргаж саалчинтай нь тэжээх, торго, алт мөнгө, зэвсэг, татварын тариаг агуулахад хийж хадгалагч гаргах, нутаг ус хуваарилан нутгийн ахлагч суулгах, Говьд худаг ухаж тоосгон хана босгох, хамгийн чухал нь өртөө байгуулж, элч нарыг ард дундуур чөлөөтэй явахыг больж өртөөгөөр давхиулах хэмээв. Эдгээрийг Цанай, Булхадар нар санал болгосныг Цагадайд илгээж шийдүүлэхэд, тэрээр бүгдийг зөвшөөрч, өртөө хамгийн зөв арга хэмээн өөрийн болон Батын өртөөг холбохоо мэдэгдэв.

Өгэдэй хаан баруун гарын Цагадай, Бат тэргүүтэй, зүүн гарын Отчигин ноён, Егү тэргүүтэй ах дүүс, төвийн гүнж хүргэд, түмт мянгат зуут аравтын ноёд бүгд хааны шөлний хонь, ядууст өгөх хонь, өртөөний журмыг санал нэгтэй дэмжсэнийг тунхаглав. Ингээд газар бүрийн мянгадаас алба хураан, гүү, саалчин, агуулагч, тарианы хадгалагч, өртөөчин, улаачдыг гаргаж, зайг хэмжин өртөө байгуулж, Арачан, Тохучар нарыг эрхлүүлж, өртөө тутамд хорин улаачин томилов. Тогтоосон хэмжээнээс уяа дээс, дугуйн хигээс ч дутаавал толгой, хамрыг нь тэн хагалах ял оноохоор зарлав.

Өгэдэй хаан эцгийнхээ ширээнд суусны хойших үйлээ өөрөө тоолж, Жахуд (хойд Хятад)-ыг дарсан, өртөө байгуулж хэрэгцээт бүхнийг нь хүргүүлсэн, ус үгүй газар худаг ухаж хүн ард усаар хангасан, хот балгадад тандагч харуул тавьж ард түмнийг амар тайван болгосон дөрвөн сайн үйлээ нэрлэв. Хамт нь дөрвөн бурууг хүлээв: дарсанд дийлдсэн, зарчимгүй эмэгтэйн үгэнд орж Отчигин авгынхаа нутгаас охид авчруулсан, эцгийнхээ төлөө шамдан зүтгэсэн Доголхуг далдуур хорлосон, шунан бодож зэрлэг ан амьтныг ах дүүсийн нутаг уруу гаргахгүйн тулд хана хашаа босгож тэднийг гомдоосон. «Эцгийнхээ хойно дөрвөн сайныг нэмж, дөрвөн буруу үйлдсэн» хэмээн өөрөө дүгнэв.

Их чуулган хуран цугларч, Хулгана жилийн зээрийн сард Хэрлэн мөрний Хөдөө аралын Долоон болдогт, Шилгинчэг болон нэр нь балран үгүй болсон нөгөө газрын хооронд ордууд буусан цагт энэ бичгийг бичиж дуусгав.